Yarı-niceliksel · Fine-Kinney
Fine-Kinney Metodu
Risk büyüklüğünü olasılık, frekans ve şiddet çarpanlarıyla nicel skora dönüştüren yarı-niceliksel metot. Türkiye'de İSG sektöründe en yaygın kullanılan yöntemlerden biri.
Formül / Yapı
Risk Skoru (R) = Olasılık (O) × Frekans (F) × Şiddet (Ş)Tarihçe
1976 yılında Belçika'da Doktor G.F. Kinney ve A.D. Wiruth tarafından "Practical Risk Analysis for Safety Management" makalesinde tanıtıldı.
Kullanım Alanı
İmalat, inşaat, kimya ve enerji sektörlerinde proses tabanlı risk değerlendirmesi. Tehlike sayısı yüksek işyerlerinde sınıflandırma kolay.
Avantaj
Ölçeklenebilir skor (1-10000+), öncelik sıralaması net, eğitimli olmayan kullanıcı için anlaşılır.
Dezavantaj
Çarpan değerleri öznel kalabilir; aynı senaryo için farklı uzmanlar farklı skor verebilir.
Riskmatik'te
Riskmatik'te varsayılan metot. AI öneri (Gemini), sektörel şablon, revizyon takibi, denetim PDF dahil tam entegre.
Kaynak: Kinney G.F., Wiruth A.D. (1976). Practical Risk Analysis for Safety Management.
Niteliksel · 5×5 Risk Matrix
5×5 Risk Matrisi
Olasılık ve şiddet eksenlerini 1-5 arası puanla derecelendirip ürünü ile risk seviyesini belirleyen niteliksel metot. ISO 31010 ekinde "Consequence/Probability Matrix" olarak yer alır.
Formül / Yapı
Risk = Olasılık (1-5) × Şiddet (1-5) → 1-25 arası matrisTarihçe
1990'lardan beri ISO ve ABD savunma standardları (MIL-STD-882) içinde standart olarak yayılmıştır.
Kullanım Alanı
Genel İSG, hizmet sektörü, ofis, eğitim kurumları, KOBİ'ler. Hızlı taranacak çok sayıda tehlike varsa ideal.
Avantaj
Çok hızlı, temel İSG bilgisi yeterli, yöneticilere sunum kolay (5×5 ısı haritası görselleştirme).
Dezavantaj
Sadece 25 farklı sonuç üretir, frekans bilgisi gözardı edilir, kompleks proses için yetersiz.
Riskmatik'te
Riskmatik'te Fine-Kinney ile birlikte iki ana metot. Renkli matris görseli + AI öneri + sektörel şablon.
Kaynak: ISO 31010:2019 — Risk Assessment Techniques, B.6.
Niteliksel · L-Type Matrix
L Tipi Matris
5×5 risk matrisinin Türkiye'de yaygın bir varyantı. Üst-üçgen veya alt-üçgen şeklinde gösterim, aynı matematik.
Formül / Yapı
Risk = Olasılık × Şiddet (5×5 ile aynı, gösterim farkı)Tarihçe
Türkiye'de İSG eğitimlerinde 2010 sonrası yaygınlaştı.
Kullanım Alanı
5×5 ile aynı; özellikle İSG kurullarında "L tipi" terminolojisinin tercih edildiği işyerleri.
Avantaj
5×5 avantajları + Türkiye İSG topluluğunda tanınırlık.
Dezavantaj
5×5 ile aynı; ek bilgi sağlamaz, sadece görsel düzen farkı.
Riskmatik'te
5×5 metodu üzerinden L tipi rapor formatı PDF çıktısında destekleniyor.
Niteliksel · Hazard and Operability Study
HAZOP — Tehlike ve İşletilebilirlik Analizi
Proses parametrelerine sistematik kılavuz kelimeler (yok, daha fazla, daha az, ters) uygulayarak sapma senaryolarını sorgulayan ekip tabanlı metot.
Tarihçe
1960'larda ICI Chemical Industries tarafından geliştirildi; petrokimya endüstrisinde standart.
Kullanım Alanı
Petrokimya, rafineri, kimyasal süreçler, ilaç üretimi, gıda. Yeni proses tasarımı veya değişiklik öncesi zorunlu.
Avantaj
Çok detaylı, ekip görüşü zenginlik sağlar, "öngörülmemiş" senaryoları yakalar.
Dezavantaj
Çok zaman alır (orta tesis için 4-12 hafta), uzman ekip + facilitator gerek, maliyetli.
Riskmatik'te
Riskmatik'te HAZOP raporu manuel olarak yüklenebilir; sistematik kılavuz kelime şablonu planlı.
Kaynak: IEC 61882:2016 — HAZOP Studies Application Guide.
Yarı-niceliksel · Failure Mode and Effects Analysis
FMEA — Hata Türü ve Etkileri Analizi
Bir ürün veya süreçteki tüm potansiyel hata türlerini, bunların etkilerini ve nedenlerini sistematik olarak inceleyen yarı-niceliksel metot.
Formül / Yapı
RPN (Risk Priority Number) = Şiddet × Olasılık × Tespit Edilebilirlik (her biri 1-10)Tarihçe
1949'da ABD ordusunda (MIL-P-1629) geliştirildi; 1960'larda NASA Apollo programında, sonra otomotiv ve havacılıkta yaygınlaştı.
Kullanım Alanı
Otomotiv (IATF 16949 zorunlu), havacılık, medikal cihaz, elektronik. Ürün/süreç tasarım fazında yaygın.
Avantaj
Çok yapısal, RPN ile öncelik açık, FMEA sözlüğü standardize.
Dezavantaj
1-10 ölçek RPN şişmesine yol açar (skor 1000 max ama gerçekte 100+ ihmal edilir), AIAG-VDA 2019 versiyonunda RPN kaldırıldı.
Riskmatik'te
FMEA modülü 2026 Q4 roadmap'inde — IATF 16949 sertifikasyon süreci için.
Kaynak: AIAG-VDA FMEA Handbook (2019).
Niteliksel · Job Safety Analysis / Job Hazard Analysis
JSA / JHA — İş Güvenliği Analizi
Bir görevi adımlarına ayırıp her adımdaki tehlikeleri ve önlemleri belirleyen pratik metot. Saha çalışmasında en yaygın yöntemlerden.
Tarihçe
1940'larda ABD'de OSHA öncesi dönemde "Job Hazard Analysis" olarak doğdu; 1970'te OSHA standardı.
Kullanım Alanı
İnşaat, bakım-onarım, tek seferlik görevler, izin gerektiren işler (sıcak iş, kapalı alan, yüksekte çalışma). Saha gözlemde ideal.
Avantaj
Çok pratik, ekip sahada birlikte yapabilir, eğitim malzemesi olarak da kullanılır.
Dezavantaj
Sadece bilinen görevler için işe yarar; yeni/karmaşık süreçleri kapsamaz.
Riskmatik'te
Riskmatik Saha Gözlem modülü JSA tarzı görev-bazlı kayıt destekler. PDF çıktısı imzaya hazır.
Kaynak: OSHA Publication 3071 — Job Hazard Analysis (Revised 2002).
Niteliksel · What-If Analysis
What-If Analizi
Ekip beyin fırtınası yöntemiyle "ya şu olursa?" sorusu üzerinden senaryoları üreten ve değerlendiren niteliksel metot.
Tarihçe
1980'lerde HAZOP'a alternatif olarak gelişti; daha basit yapı.
Kullanım Alanı
Yeni süreç ön incelemesi, küçük-orta tesisler, HAZOP'un fazla geldiği işyerleri. PHA (ön tehlike analizi) öncesi tarama.
Avantaj
Hızlı, esnek, deneyimli ekibin sezgilerinden faydalanır.
Dezavantaj
Yapısal değil, ekip kalitesine bağlı, kapsam eksikliği riski.
Riskmatik'te
Riskmatik'te What-If toplantı tutanağı + bulgular notlanabilir; yapılandırılmış şablon planlı.
Niteliksel · Safety Checklist Analysis
Kontrol Listesi (Checklist)
Önceden hazırlanmış kontrol soruları/maddeleri üzerinden işyerinde uygunluk taraması yapan en basit metot. Mevzuat denetimleri tipik checklist tabanlıdır.
Tarihçe
1900'lerin başından beri mühendislik denetimlerinde kullanılıyor; standart pratik.
Kullanım Alanı
Periyodik kontroller, denetim öncesi hazırlık, eğitim doğrulama, ekipman kullanım öncesi (pre-use). 5×5 ile birlikte kullanım yaygın.
Avantaj
Çok hızlı, herkes uygulayabilir, denetim kanıtı oluşturur.
Dezavantaj
Listede olmayan tehlikeleri yakalamaz; statik içerik güncellenmezse köhne bilgi kalır.
Riskmatik'te
Riskmatik'te Periyodik Kontrol Formu + Ekipman Kontrol Listesi araçları + Saha Gözlem checklist destekler.
Niteliksel · Bow Tie Analysis
Bow Tie (Papyon) Diyagramı
Tehlikeyi merkezde, neden-bariyer-sonuç-bariyer akışını iki kanat (papyon şekli) olarak gösteren görsel risk değerlendirme metodu.
Tarihçe
1979 Avustralya ICI petrokimya tesisinde geliştirildi; Royal Dutch Shell tarafından popülerleştirildi.
Kullanım Alanı
Petrol-gaz, havacılık, sağlık, ulaştırma. Önleyici (proaktif) ve tepkisel (reaktif) bariyer ikiliğinin gösterimi gerektiğinde.
Avantaj
Üst yönetime sunum güçlü, bariyer kontrolü ile ALARP felsefesine uygun.
Dezavantaj
Karmaşık tehlikelerde diyagram okunamaz hale gelir; yazılım gerekir.
Riskmatik'te
Bow Tie diyagram aracı 2027 Q1 roadmap.
Kaynak: CCPS — Bow Ties in Risk Management (2018).
Niteliksel · Hazard Analysis and Critical Control Points
HACCP — Tehlike Analizi ve Kritik Kontrol Noktaları
Gıda güvenliği için 7 ilke üzerine kurulmuş risk yönetim sistemi. Biyolojik, kimyasal ve fiziksel tehlikeleri kritik kontrol noktalarında izler.
Tarihçe
1959'da NASA + Pillsbury + ABD ordusu işbirliğinde uzay programı için geliştirildi.
Kullanım Alanı
Gıda imalatı, restoranlar, otelcilik, ilaç. Türkiye'de Gıda Kodeksi ve TS EN ISO 22000 ile zorunlu.
Avantaj
Standardize 7 ilke, küresel kabul, tedarikçi denetimine uygun.
Dezavantaj
Sadece gıda zinciri için; diğer sektörlere uyarlanması anlamlı değil.
Riskmatik'te
Gıda sektörü kullanıcıları HACCP planını PDF olarak yükleyip Riskmatik'te saklayabilir.
Kaynak: TS EN ISO 22000:2018, Codex Alimentarius CAC/RCP 1-1969.
Niteliksel · Preliminary Hazard Analysis
PHA — Ön Tehlike Analizi
Bir projenin/süreçin erken aşamasında ana tehlikeleri ve önlemleri ortaya koymak için yapılan üst-seviye analiz. Detaylı analiz öncesi tarama.
Tarihçe
1960'larda ABD Savunma Bakanlığı MIL-STD-882 standardında "system safety" çerçevesinde gelişti.
Kullanım Alanı
Proje başlangıcında, fizibilite raporlarında, yeni tesis tasarımında. Sonrasında HAZOP veya FMEA ile detaylandırılır.
Avantaj
Hızlı, planlama sırasında düzeltici fırsat tanır, yatırım kararını yönlendirir.
Dezavantaj
Detay seviyesi düşük; tek başına yeterli değil, takip eden detay analizi şart.
Riskmatik'te
PHA raporu manuel yüklenir; proje fazı tabanlı şablon planlı.
Kaynak: MIL-STD-882E — Department of Defense Standard Practice for System Safety (2012).
Yarı-niceliksel · MES (Maruziyet × Etki × Sıklık)
MES Yöntemi
Türkiye İSG mevzuat eğitimlerinde tanıtılan, Fine-Kinney'in basitleştirilmiş varyantı. M (maruziyet süresi), E (olası etki/şiddet), S (sıklık) çarpanları kullanılır.
Formül / Yapı
Risk = Maruziyet × Etki × SıklıkTarihçe
Türkçe akademik ve İSG eğitim materyallerinde 2000'ler sonrası yayıldı; uluslararası kabul görmüş bir kaynağı yok.
Kullanım Alanı
Türkiye İSG eğitimlerinde tanıtım amaçlı; bağımsız sektörlerde sınırlı yaygın kullanım.
Avantaj
Türkçe terminoloji, eğitim sunumu basit.
Dezavantaj
Uluslararası akademik kaynak az, ISO 31010'da yer almaz, tutarsız "etki" tanımları.
Riskmatik'te
Riskmatik'te MES özel modülü yok; Fine-Kinney'in özelleştirilmiş kullanımı tercih edilir.
