İş kazası bildirimi, hem işverenin yasal yükümlülüğü hem de kazadan etkilenen çalışanın hakları açısından zaman kritik bir süreçtir. Türkiye'de iş kazası bildirimi iki ayrı yasal düzenleme ile yönetilir: 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Madde 14 ve 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu Madde 13. Bildirim süresi, kanalı ve cezası bu iki maddenin birlikte uygulanmasıyla belirlenir.
Bu rehberde bildirim süreleri, hangi mercie nasıl bildirim yapılacağı, e-Bildirge sisteminin kullanımı, ceza yaptırımları ve uygulamada en çok karşılaşılan hatalar ele alınır.
İş Kazasının Yasal Tanımı
5510 Sayılı Kanun Madde 13 iş kazasını şöyle tanımlar:
"Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle, işveren tarafından görev ile başka bir yere gönderilmesi yüzünden asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda, emziren kadın sigortalının çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş geliş sırasında meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hale getiren olaydır."
Bu tanım gereği iş kazası için olayın işyerinde olması yetmez; işverence sağlanan taşıtta meydana gelen olay da iş kazası sayılır. Ramak kala olaylar (yaralanma ile sonuçlanmayan) bu tanım kapsamına girmez ancak ISO 45001 Madde 10.2 gereği iç kayıt tutulur.
Bildirim Yükümlülüğü Kimde?
6331 Md 14 ve 5510 Md 13 hükümleri uyarınca iş kazasını bildirme yükümlülüğü işverene aittir. Bildirim, işverenin SGK ve kolluk kuvvetlerine yapacağı yazılı tebligattır. Bu yükümlülük çalışana, OSGB'ye veya İSG uzmanına devredilemez. OSGB ve İSG uzmanları teknik destek sağlar; ancak resmi tebligat işveren adına yapılır.
Bağımsız çalışan sigortalılar (5510 Md 4/b kapsamı) için bildirim yükümlülüğü, rahatsızlık nedeniyle bildirim yapamadığı süre düşülerek kendisine bırakılır. Bu süre bir ayı geçemez.
Süreler — Kim, Ne Zaman, Nereye?
Bildirim süreleri, bildirilecek mercie göre değişir:
- Kolluk kuvvetleri (polis veya jandarma): Olay derhal bildirilir. Ölümlü veya ağır yaralanmalı kazalarda bu zorunlu, hafif yaralanmalı olaylarda ise jandarma/polis raporu yargılama sürecinde delil değeri taşır.
- Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK): Olayın gerçekleştiği tarihten sonraki 3 işgünü içinde bildirilir.
"3 işgünü" hesabında 4857 Sayılı İş Kanunu çalışma günü tanımı kullanılır. Resmi başvurularda Cumartesi günü işgünü sayılmaz; sadece işçi haklarının hesaplanmasında işgünüdür. Pazar ve resmi tatil günleri her iki anlamda da işgünü değildir.
Örnek: Kaza Salı günü olduysa Çarşamba, Perşembe, Cuma sayılır — Pazartesi gün sonuna kadar SGK'ya bildirim yapılmış olmalıdır. Cumartesi araya girse atlanır.
Bildirim Kanalı — e-Bildirge
SGK bildirimi günümüzde elektronik olarak e-Bildirge sistemi üzerinden yapılır. İşveren e-Devlet şifresiyle SGK'nın e-Bildirge platformuna giriş yapar ve "İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirgesi" formunu doldurur. Sistem bildirim onay numarası üretir; bu numara denetimde belge yerine geçer.
Alternatif olarak doğrudan SGK il müdürlüğüne yazılı dilekçe veya taahhütlü posta ile bildirim mümkündür. Ancak günümüzde elektronik bildirim çok daha hızlı ve denetim açısından izlenebilirdir.
Bildirgede Yer Alan Bilgiler
İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirgesi'nde aşağıdaki bilgiler yer alır:
- İşveren bilgileri (unvan, SGK işyeri sicil numarası, adres)
- Kazazedeye ait bilgiler (TC, ad-soyad, sigorta numarası, görev)
- Kazanın tarihi, saati ve yeri
- Kazanın oluş şekli ve sebebi (kısa açıklama)
- Yaralanma türü ve etkilenen vücut bölgesi
- İş göremezlik durumu ve süresi (varsa)
- Tanık bilgileri
- İşverenin imzası ve tarih
Bildirgede yapılan beyanların doğru olması önemlidir; yanlış beyan hem idari hem cezai sorumluluk doğurabilir.
Devlet Memurları İçin Süreç
Devlet memurları için iş kazası bildirimi farklı bir prosedüre tabidir. İşveren konumundaki kamu kurumu kazayı kolluk kuvvetlerine derhal, SGK'ya ise yine 3 işgünü içinde bildirir. Kazazedenin maaş ve hak kaybına uğramaması için kurumun ek olarak iç soruşturma açması gerekir.
Ölümlü Kazalar — Ek Yükümlülükler
Ölümle sonuçlanan iş kazalarında 6331 Md 14 hükümlerine ek olarak:
- Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü'ne (İŞKUR) bildirim yapılır.
- İş müfettişi olay yerine intikal eder; iş müfettişine tüm bilgi ve belgelerin sunulması zorunludur (6331 Md 24).
- Cumhuriyet Savcılığı ölümlü olayda doğrudan re'sen soruşturma başlatır.
- İş yeri tehlike sınıfına göre Bakanlık geçici durdurma kararı verebilir (6331 Md 25).
İdari Para Cezası
İş kazasını süresi içinde bildirmemek 6331 Md 26 hükmü uyarınca idari para cezası gerektirir. Ceza miktarları her yıl yeniden değerleme oranına göre güncellenir ve ÇSGB tarafından her yıl ilan edilen Tebliğ ile duyurulur. Çalışan sayısı ve tehlike sınıfı ceza miktarını etkiler.
SGK tarafından 2022/31 sayılı Genelge ile bildirimsiz kalan iş kazalarında uygulanan ek yaptırımlar düzenlenmiştir; geç bildirim halinde de gecikme süresine bağlı katsayılı ceza söz konusu olabilir.
İSG Yönetim Sistemi ile İlişki
İş kazası bildirimi, SGK'ya yapılan resmi tebligattan ibaret değildir. ISO 45001 Madde 10.2 kapsamında olay için iç olay/uygunsuzluk soruşturması başlatılması gerekir. Bu soruşturma:
- Olayın kök nedenini tespit eder (5 Neden, Ishikawa veya FTA yöntemleri ile)
- Düzeltici faaliyet planı oluşturur
- Etkinlik doğrulamasını programlar
- Risk değerlendirmesinin güncellenmesini tetikler (28512 Yönetmelik Md 12)
SGK bildiriminin yapılmış olması iç soruşturma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. İki süreç paralel yürütülür.
Yaygın Hatalar
- "Çalışan kendi düştü" mantığı: Kazanın işverene ait nedeni tespit edilmeden sigortalı kusurlu sayılır ve bildirimin geciktirilmesi denenir. Bu yaklaşım hem kanunsuz hem de kazanın kök nedeni tespitini imkânsız kılar.
- Süre hesaplamasında Cumartesi karışıklığı: İşveren Cumartesi'yi işgünü sayar ama resmi başvurular için tatildir. 3 işgünü hesabında Cumartesi atlanır.
- Sadece işyerinde sayılan kazalar: İşverence sağlanan servis aracında veya görev için gönderilen yerde olan olaylar da iş kazasıdır. Bunlar bildirim dışı tutulamaz.
- Hafif yaralanmaların atlanması: Sığ kesik, hafif yanık gibi olaylar bile sigortalıyı bedenen etkiledi ise iş kazası sayılır ve bildirilir.
- İç soruşturmasız kapatma: SGK bildirimi yapılır ama kök neden ve düzeltici faaliyet süreçleri çalıştırılmaz. Aynı kaza tekrarlamaya devam eder.
Kaza Sonrası Yapılacaklar — Hızlı Kontrol Listesi
- Tıbbi müdahale (acil servis veya işyeri hekimi).
- Olay yerinin korunması (delil amaçlı, mümkün olduğunca dokunulmaz).
- Kolluk kuvvetlerine derhal bildirim (özellikle ölümlü/ağır yaralanmalı).
- Tanık ifadelerinin yazılı alınması.
- SGK'ya 3 işgünü içinde e-Bildirge ile bildirim.
- İç olay soruşturmasının başlatılması (ISO 45001 Md 10.2.2).
- Risk değerlendirmesinin gözden geçirilmesi (28512 Yön. Md 12).
- Düzeltici faaliyet planlanması ve etkinlik doğrulamasının takvimlenmesi.
İş kazası bildirim takibini, iç olay soruşturmasını ve düzeltici faaliyet sürecini ISO 45001 Madde 10.2 disipliniyle dijital olarak yürütmek isteyenler Riskmatik'in iş kazası ve uygunsuzluk yönetimi modülünü inceleyebilir.