Risk değerlendirmesi, işyerlerinde sağlık ve güvenlik tehlikelerinin sistematik biçimde belirlenmesi, derecelendirilmesi ve kontrol altına alınması sürecidir. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (Resmî Gazete: 30.06.2012, Sayı: 28339) Madde 10 hükmü ile her işyeri için zorunlu kılınmış, usul ve esasları İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (RG: 29.12.2012, Sayı: 28512) ile belirlenmiştir.
Yönetmelik, risk değerlendirmesini "İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gereken çalışmalar" olarak tanımlar.
Yasal Yükümlülük Kimde?
6331 Md 4 ve Yönetmelik Md 5 uyarınca risk değerlendirmesini yaptırmak işverenin yükümlülüğüdür. İşveren, çalışanların görüşlerini almak, risk değerlendirme ekibini kurmak ve gerekli kaynakları sağlamakla yükümlüdür. Bu yükümlülük üçüncü taraflara devredilemez; OSGB'den hizmet alınması işverenin sorumluluğunu kaldırmaz, sadece teknik desteği sağlar.
Risk Değerlendirme Ekibi (Md 6)
Yönetmeliğin 6. maddesi, risk değerlendirme ekibinin aşağıdaki kişilerden oluşmasını öngörür:
- İşveren veya işveren vekili
- İşyerinde sağlık ve güvenlik hizmetini yürütmek üzere görevlendirilmiş iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi
- İşyerindeki çalışan temsilcileri
- İşyerindeki destek elemanları
- İşyerinde bulunması durumunda diğer sağlık ve güvenlik personeli
Ekipte yer alan kişilerin yapılacak değerlendirme konularında bilgi sahibi olması, ekibe rehberlik edecek iş güvenliği uzmanının görev alması zorunludur. İşveren, ekibin çalışmasını engelleyecek tutumlardan kaçınmakla yükümlüdür.
Sürecin Aşamaları
Yönetmelik, risk değerlendirmesi sürecini Madde 7'den Madde 11'e kadar olan bölümlerde dört temel aşamada düzenler:
- Tehlikelerin tanımlanması
- Risklerin belirlenmesi ve analizi
- Risk kontrol adımları
- Dokümantasyon
1. Tehlikelerin Tanımlanması (Md 8)
Tehlike tespiti aşamasında bilgi toplanması gereken kaynaklar şunlardır:
- İşyeri bina ve eklentileri
- İşyerinde yürütülen faaliyetler ile iş ve işlemler
- Üretim süreç ve teknikleri, kullanılan iş ekipmanları
- Hammaddeler, yarı mamul ve mamuller
- Artık ve atıklarla ilgili işlemler
- Organizasyon ve hiyerarşik yapı, görev, yetki ve sorumluluklar
- Çalışanların tecrübe ve düşünceleri
- İşe başlamadan önce ilgili mevzuat gereği alınacak çalışma izinleri
- Çalışanların eğitim, yaş, cinsiyet gibi özellikleri
- Kullanılan kişisel koruyucu donanımlar
- İşyerinin teftiş sonuçları
- Daha önce yapılmış risk değerlendirmesi çalışmaları
- Acil durum planları ile sağlık ve güvenlik planı
- İşyeri dışından kaynaklanabilecek tehlikeler
2. Risklerin Belirlenmesi ve Analizi (Md 9)
Tespit edilen tehlikelerin her biri için, ortaya çıkma olasılığı ile zarar verme şiddeti analiz edilerek risk düzeyi belirlenir. Türkiye'de yaygın iki yaklaşım kullanılır:
- Fine Kinney Yöntemi (R = O × F × Ş): Olasılık × Frekans × Şiddet çarpımı ile yarı-kantitatif puanlama. Maruziyet süresi ayrı değişken olduğu için saha çalışmalarında daha hassas sonuç verir.
- 5×5 Risk Matrisi: Olasılık × Şiddet çarpımı ile sade bir derecelendirme. Ofis ve hizmet sektörü için yaygın kullanılır.
Her iki yöntemde de risk skoru, kontrol önceliğini belirler. Yüksek skorlu riskler önce ele alınır, kabul edilebilir seviyeye indirilir.
3. Risk Kontrol Adımları (Md 10)
Risk değerlendirmesi sonucunda alınacak kontrol önlemleri, aşağıdaki kontrol hiyerarşisi sıralamasına uyularak belirlenir:
- Tehlikenin ortadan kaldırılması — kaynak tamamen yok edilir.
- İkame — tehlikeli olan, tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirilir.
- Mühendislik kontrolleri — havalandırma, koruyucu pano, güvenlik kilidi gibi teknik tedbirler.
- İdari kontroller — talimat, prosedür, eğitim, vardiya düzenlemesi.
- Kişisel koruyucu donanım — yukarıdaki tedbirler yeterli değilse uygulanan son aşama.
Bu hiyerarşi ISO 45001:2018 Madde 8.1.2 ile birebir uyumludur. KKD'nin son seçenek olduğunu hatırlatmak, denetçi karşısında sıkça karşılaşılan bir not düşme nedenidir.
4. Dokümantasyon (Md 11)
Risk değerlendirmesi raporunda asgari olarak şu bilgiler bulunmak zorundadır:
- İşyerinin unvanı, adresi ve işverenin adı
- Çalışmayı yapan kişilerin adı, soyadı ve unvanı (uzmanlık ve işyeri hekiminin sertifika numaraları dahil)
- Çalışmanın yapıldığı tarih ve geçerlilik tarihi
- Risk değerlendirmesi işyerindeki tehlikeleri ve riskleri tanımlayan ve değerlendiren bilgi
- Düzeltici ve önleyici kontrol tedbirleri, gerçekleştirilme tarihleri ve sonrasındaki değerlendirme sonuçları
- Risk değerlendirme raporunda yer alan kişilerin imzaları
Doküman elektronik veya yazılı olarak saklanabilir; denetimde ibraz yükümlülüğü işverene aittir.
Yenileme Periyodu (Md 12)
Yönetmelik, tehlike sınıfına göre risk değerlendirmesinin en geç hangi aralıkla yenilenmesi gerektiğini belirler:
- Az tehlikeli işyerleri: 6 yıl
- Tehlikeli işyerleri: 4 yıl
- Çok tehlikeli işyerleri: 2 yıl
Bu süreler azami sürelerdir. Aşağıdaki durumlarda risk değerlendirmesi süre beklenmeksizin yenilenir:
- İşyerinin taşınması veya binalarda değişiklik yapılması
- İşyerinde uygulanan teknoloji, kullanılan madde veya ekipmanda değişiklik
- Üretim yöntemlerinde değişiklik
- İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay yaşanması
- Çalışma ortamı ölçümü ve sağlık gözetim sonuçlarına göre gerekli görülmesi
- İşyeri dışından kaynaklanan ve etkileyen yeni bir tehlike ortaya çıkması
Asıl İşveren – Alt İşveren İlişkisi (Md 15)
Aynı işyerinde birden fazla alt işveren bulunması halinde her alt işveren kendi çalışanları için ayrı risk değerlendirmesi yapar. Asıl işveren, alt işverenlerin değerlendirmelerini koordine etmek ve birbirini etkileyen riskleri ortak değerlendirmek zorundadır. Bu hüküm özellikle inşaat ve büyük üretim tesislerinde sıkça denetlenir.
Çalışan Görüşlerinin Alınması (6331 Md 18)
Risk değerlendirmesi sürecinde çalışanların görüşünün alınması Yönetmelik Md 6'da ekip kurulumu kapsamında, 6331 Sayılı Kanun Md 18'de ise çalışan katılımı genel ilkesi olarak düzenlenir. Çalışan temsilcisi mutlaka ekibe dahil edilir; ekip dışı çalışanların da görüşü alınabilir. Bu katılımın yazılı kaydı (toplantı tutanağı, anket formu vb.) denetimde önemli bir kanıt belgesidir.
Yaygın Hatalar
- Şablon kopyalama: Başka işyerinin değerlendirmesinin doğrudan kullanılması — her işyeri kendine özgüdür, bu denetimde geçersiz sayılır.
- Çalışan katılımı eksikliği: Sadece İSG uzmanı ve işveren imzalı rapor — Md 6 hükümleri yerine getirilmemiş olur.
- Yenileme atlanması: Tehlike sınıfına göre süresi geçen rapor, bulunmaması ile aynı sonucu doğurur.
- Kontrol önlemlerinin tarihsiz kalması: "Önlem alınacak" yazılır ama kim tarafından, ne zaman yapılacağı yazılmaz; takip kaydı tutulamaz.
- Olağanüstü durum sonrası güncelleme yapılmaması: Kaza sonrasında risk değerlendirmesinin gözden geçirilmemesi denetimde olumsuz tespit nedenidir.
İdari Para Cezası
Risk değerlendirmesi yapmamak veya yaptırmamak, 6331 Sayılı Kanun Madde 26 çerçevesinde idari para cezası gerektirir. Ceza miktarı her yıl yeniden değerleme oranına göre güncellenir, çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre katsayılı uygulanır. Güncel rakamlar Bakanlık tarafından her yıl ilan edilen Tebliğde yer alır.
Risk değerlendirmesi sürecini Fine Kinney veya 5×5 yöntemiyle yürütmek, ekip imzalarını dijital tutmak ve yenileme periyotlarını otomatik takip etmek isteyenler Riskmatik'in risk analizi modülünü inceleyebilir. Sistem, ISO 45001 ve 28512 sayılı Yönetmelik gerekliliklerine birebir eşleşir.