Çalışan temsilcisi, işyerinde iş sağlığı ve güvenliği konularında çalışanları temsil eden ve İSG kararlarına onların görüşünü taşıyan kişidir. Yasal dayanağı 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Madde 20'dir; seçim ve atanma usulü ise İş Sağlığı ve Güvenliği ile İlgili Çalışan Temsilcisinin Nitelikleri ve Seçilme Usul ve Esaslarına İlişkin Tebliğ (Resmî Gazete: 29.08.2013, Sayı: 28750) ile düzenlenir.
Bu yazıda kimin temsilci olabileceği, kaç temsilci görevlendirileceği, seçim ve atama usulü, baş temsilci kavramı ve temsilcinin yasal görevleri ele alınır.
Yasal Yükümlülük
6331 Md 20 hükmü, 2 ve daha fazla çalışanı bulunan tüm işyerlerinde çalışan temsilcisi görevlendirilmesini zorunlu kılar. Tehlike sınıfı bu eşiği değiştirmez; az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfların hepsinde aynı şart geçerlidir. İşyerinin küçük olması bu yükümlülüğü kaldırmaz; sadece kaç temsilci görevlendirileceğini etkiler.
Çalışan Sayısına Göre Temsilci Sayısı
6331 Md 20(1) ve 28750 sayılı Tebliğ Madde 5 hükümleri, çalışan sayısına göre temsilci sayısını şöyle belirler:
- 2 – 50 çalışan: 1 temsilci
- 51 – 100 çalışan: 2 temsilci
- 101 – 500 çalışan: 3 temsilci
- 501 – 1000 çalışan: 4 temsilci
- 1001 – 2000 çalışan: 5 temsilci
- 2001 ve üzeri çalışan: 6 temsilci
İşveren, temsilciyi görevlendirirken işyerinin değişik bölümlerindeki riskler ve çalışan sayılarını göz önünde bulundurarak dengeli dağılıma özen göstermek zorundadır (6331 Md 20(1)). Tüm temsilcilerin aynı bölümden seçilmesi, mevzuat ihlali sayılır.
Çalışan Temsilcisinde Aranan Nitelikler
28750 sayılı Tebliğ Madde 4'e göre temsilcinin taşıması gereken nitelikler:
- İşyerinin tam süreli daimi çalışanı olması
- En az 3 yıllık iş deneyimine sahip olması (işyerinde 3 yıl şartı sağlanmıyorsa, sektörde bu deneyim aranır)
- En az ilkokul mezunu olması
- İşyerindeki temsilci yapısının değişik bölümlere dengeli dağılmasına uygun olması
3 yıl deneyim şartı işyerinin yeni faaliyete başladığı veya çalışanlarının çoğu yeni işe alındığı durumlarda esnek uygulanabilir; bu durumda Tebliğ Md 4(2) uyarınca en uzun süreli çalışanlar arasından seçim yapılır.
Seçim Usulü
6331 Md 20(1) önce seçim, seçim ile belirlenemeyen durumlarda atama usulünü öngörür. Tebliğ Madde 6 seçim sürecini detaylandırır:
- İşveren, çalışanlara seçim yapılacağını en az 15 gün öncesinden ilan eder.
- Aday olmak isteyen çalışanlar yazılı başvuru yapar.
- Seçim, çalışanların gizli oy ve açık tasnif esasıyla yapacakları oylama ile gerçekleşir.
- Oylar tasnif edilir, en çok oy alan adaylar (gereken sayıda) temsilci seçilmiş olur.
- Eşit oy halinde işyerinde daha uzun süre çalışmış olan aday öncelik kazanır; bu da eşitse kura çekilir.
- Sonuç tutanak ile kayda geçirilir; tüm çalışanlara duyurulur.
Seçimde aday çıkmazsa veya çoğunluk sağlanamazsa işveren, mevcut çalışanlar arasından atama yoluyla temsilciyi görevlendirir. Atamanın yazılı gerekçesi tutulmalıdır.
Görev Süresi
Tebliğ açıkça bir görev süresi tanımlamaz; ancak uygulamada görev süresi kuruluşa göre 1, 2 veya 3 yıl olarak belirlenir. Görev süresi dolunca yeni seçim yapılır. Çalışan kendi rızasıyla görevden çekilebilir veya işten ayrılırsa görev sona erer; bu durumda yedek varsa devreye alınır, yoksa yeni seçim/atama yapılır.
Baş Çalışan Temsilcisi
İşyerinde birden fazla çalışan temsilcisi bulunması durumunda, aralarında bir baş temsilci seçilir (Tebliğ Md 7). Baş temsilci, kurul toplantılarında ve resmi yazışmalarda diğer temsilciler adına söz alabilir; ancak diğer temsilcilerin oy ve görüş hakkı kısıtlanmaz. Baş temsilci, diğer temsilcilerin kendi aralarında yapacağı oylama ile belirlenir.
Çalışan Temsilcisinin Görevleri
6331 Md 20(2) ve Tebliğ Md 8 hükümleri çalışan temsilcisinin görevlerini sıralar:
- Çalışanların İSG ile ilgili görüş, öneri ve şikayetlerini işverene iletmek
- Çalışanların temsil edilmesini gerektiren diğer hususlarda iş birliği yapmak
- İşyerindeki risk değerlendirmesi çalışmalarına katılmak
- İSG eğitim ve bilgilendirme toplantılarına katılmak ve düzenlenmesi için işverene öneride bulunmak
- İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu çalışmalarına katılmak (Kurul kurulması zorunlu işyerlerinde)
- İş kazası, meslek hastalığı ve ramak kala olayları izlemek; iyileştirme önerilerinde bulunmak
- Bakanlık iş müfettişlerinin yapacağı denetimlere katılmak ve görüş bildirmek
Temsilci, görevini yerine getirirken çalışanları temsil ettiği için işveren tarafından bu görev nedeniyle hak kaybına uğratılamaz. 6331 Md 20(3) hükmü temsilcinin korunmasını açıkça düzenler.
Temsilci Eğitimi
Tebliğ Madde 9, çalışan temsilcisinin İSG eğitimi alması gerektiğini düzenler. Eğitim konuları İSG Kurul üye eğitimi ile benzerdir:
- İlgili mevzuat (6331 Sayılı Kanun ve Yönetmelikler)
- İş hijyeni ilkeleri
- Risk değerlendirmesi yöntemleri
- İş kazası ve meslek hastalığı nedenleri
- Acil durumlar ve tatbikatlar
- İletişim ve müzakere teknikleri
Eğitim en az 8 saat süreli olmalı ve sertifikalı yapılmalıdır. Sertifika işyerinde saklanır ve denetimde ibraz edilir.
Temsilcinin Korunması — İşten Çıkarılma Yasağı
6331 Md 20(3) hükmü uyarınca işveren, çalışan temsilcisini bu görevi nedeniyle işten çıkaramaz veya çalışma şartlarını aleyhine değiştiremez. Bu güvence görev süresince ve görevden ayrıldıktan sonra makul bir süre boyunca devam eder. Bu hükme aykırı işten çıkarma davalarında ispat yükü işverene aittir; çalışan temsilcisinin görev nedeniyle çıkarılmadığını ispat etmek zorundadır.
Asıl İşveren – Alt İşveren İlişkisi
Asıl işveren ve alt işverenin birlikte çalıştığı işyerlerinde her bir işveren kendi çalışanları için ayrı temsilci görevlendirir. Toplam temsilci sayısı her iki işverenin çalışan sayısı toplamına göre değil, her işverenin kendi çalışan sayısına göre hesaplanır. Ancak İSG Kurul kurulması zorunlu olan işyerlerinde tüm temsilciler ortak Kurul'a katılır.
Çalışan Temsilcisinin Kurul ile İlişkisi
Eğer işyerinde İSG Kurulu kurulmuşsa (50+ çalışan, 6+ ay faaliyet), çalışan temsilcileri ve baş temsilci Kurul'un doğal üyesidir. Yani aynı kişi hem temsilci hem Kurul üyesi olur; ek bir görev üstlenmez. Kurul kararları temsilciler aracılığıyla çalışanlara duyurulur ve geri bildirim Kurul'a iletilir.
Yaygın Hatalar
- Sayı eksikliği: 80 çalışanlı işyeri 1 temsilci ile yetinmek. 51-100 aralığı 2 temsilci ister.
- Tek bölümden seçim: 200 çalışanlı işyerinde 3 temsilcinin tamamı muhasebe biriminden seçilmiş, üretim biriminden temsilci yok. Mevzuat dengeli dağılım ister.
- Seçimsiz atama: Seçim usulü atlanıp doğrudan atama yapılması; mevzuat seçimi öncelikli sayar, seçim mümkün değilse atama yazılı gerekçe ile yapılır.
- Yetersiz duyuru: Seçim 15 gün öncesinden ilan edilmeden yapılması; süre kuralı denetimde aranır.
- Eğitimsiz temsilci: 8 saatlik İSG eğitimi alınmadan temsilci olarak atama; sertifika denetimde sorulur.
- Görev nedeniyle baskı: Temsilcinin gözden düşmesi, vardiya değişikliği veya işten çıkarma. Bu eylemler 6331 Md 20(3) ihlalidir.
İşyerinizdeki çalışan temsilcisi seçim, atama, baş temsilci ve eğitim sertifika takibini dijital olarak yürütmek isteyenler Riskmatik'in çalışanlar ve İSG Kurulları modülünü inceleyebilir. Sistem 6331 Md 20 ve 28750 Tebliğ gerekliliklerine birebir eşleşir.