Saha Gözlem Raporu Nasıl Hazırlanır? Mevzuat, Risk Matrisi, Güvenlik Skoru ve Karar Akışı

İSG uzmanı sahada gezerken aynı anda birden çok tehlike noktası görür: bir işçinin baretsiz çalışması, depolanmış malzemenin geçiş yolunu kapatması, ıslak zeminde işaretleme eksikliği, paneldeki açık kablo. Fotoğraf çekersiniz, sonra ofiste bilgisayar başına oturup her bulguyu ayrı ayrı yazarsınız. Bu döngü hem zaman alır hem de bazı tespitler ofise dönerken unutulur — özellikle çok bulgu içeren karmaşık alanlarda.

Saha gözlem, ISO 45001 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi'nin izleme ve ölçme bölümünün somut çıktısıdır. Periyodik raporlama olmadan ne denetim hazırlığı ne de sürekli iyileştirme döngüsü tamamlanır. Bu yazıda saha gözlemin mevzuat dayanağını, doğru yapı kurulumunu ve Riskmatik'in saha gözlem örneklerini bütünüyle açıklıyoruz.

Saha Gözleminin Mevzuat Dayanağı

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Madde 10 işverene risk değerlendirmesi yapma yükümlülüğü yükler. Kanun ayrıca risk değerlendirmesinin yenilenmesini düzenler: işyerinin taşınması, binalarda değişiklik, kullanılan teknoloji veya ekipmanda değişiklik, kaza/meslek hastalığı oluşması, çalışma ortamının özellikleri itibarıyla yeni risk doğması durumunda yenileme zorunludur. Bu yenileme döngüsünün doğru beslenmesi için sahanın düzenli izlenmesi şarttır — saha gözlem raporları bu izlemenin somut çıktısıdır (Kaynak: 30.06.2012 / 28339 sayılı Resmî Gazete).

ISO 45001:2018 Madde 9.1 İSG Yönetim Sisteminin izleme, ölçme, analiz ve performans değerlendirme bölümüdür. Standart kuruluştan neyin izleneceğini, hangi yöntemle, hangi sıklıkla ve sonuçların nasıl değerlendirileceğini dokümante etmesini ister. Düzenli saha gözlemi bu maddenin gereğidir: çalışma ortamının periyodik kontrolü, güvensiz davranış ve koşulların kayıt altına alınması, eğilim analizi için veri toplanması.

İSG yazılımının görevi bu döngüyü hızlandırmak, denetim kanıtı bırakmak ve eksikleri zamanında yakalamaktır. Fotoğraflı bulgu kaydı bu zincirin başlangıcıdır.

5×5 Risk Matrisi: Olasılık × Şiddet Anatomisi

Saha gözlemde her bulgunun bir risk seviyesi taşıması zorunludur. ISO 45001 Madde 6.1.2.2 risk değerlendirmesinin nitel veya nicel yöntemle yapılabileceğini söyler. Türkiye'de en yaygın kullanılan nicel yöntem 5×5 matristir.

Matrisin iki ekseni vardır:

• Olasılık (1–5): Tehlikenin gerçekleşme sıklığı — çok düşük, düşük, orta, yüksek, çok yüksek
• Şiddet (1–5): Gerçekleştiğinde yarattığı zararın boyutu — önemsiz, hafif yaralanma, ciddi yaralanma, ölüm, çoklu ölüm

İki eksenin çarpımı 1 ile 25 arasında bir risk puanı verir. Tipik eşik kademelendirmesi:

• 1–3 (Düşük): Mevcut kontrollerle kabul edilebilir
• 4–8 (Orta): Periyodik gözden geçirme ile yönetilir
• 9–19 (Yüksek): Düzeltici faaliyet planlanır
• ≥20 (Kritik): Anında müdahale zorunlu

Saha gözlem raporunda matris dağılımının görselleştirilmesi denetçi için kritiktir. Riskmatik bu görseli 5×5 ızgara heatmap olarak sunar: hangi hücreye kaç bulgu düştüğü, kritik bulguların hangi sektörde yoğunlaştığı tek bakışta okunur. Boş hücreler riskin "olası alanlarını", dolu sağ üst köşe ise yangın kuyruğunu (kritik+yüksek) gösterir.

Kontrol Hiyerarşisi: Eliminasyondan KKD'ye

ISO 45001 Madde 8.1.2 her tehlikeye karşı uygulanacak kontrol seviyesini hiyerarşik olarak tanımlar. Önce kaynağa müdahale, son çare KKD:

1. Eliminasyon — Tehlikenin kaynağında ortadan kaldırılması (örn. zehirli kimyasalın süreçten çıkarılması)
2. İkame — Daha az tehlikeli alternatifle değiştirme (örn. solvent yerine su bazlı boya)
3. Mühendislik kontrolleri — Fiziksel müdahale (havalandırma, makine koruyucusu, ses yalıtımı)
4. İdari kontroller — Prosedür, eğitim, vardiya düzenlemesi, işaretleme
5. Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) — Son güvenlik bariyeri

Saha gözlem raporunda her bulgu için kontrol hiyerarşisinin en yüksek uygulanabilir seviyesi seçilir. KKD seviyesi düşük öncelikli — bir tehlike eğer mühendislik kontrolüyle çözülebiliyorsa "KKD takılsın" demek mevzuatla çelişir. Denetçi bunu kabul etmez: KKD bir tehlike kontrol aracı değil, son bariyerdir.

Pratik örnek: Hareketli makine yakınında baretsiz işçi tespit edildiğinde, ilk öneri mühendislik kontrolü olmalı — makinenin etrafına sabit koruyucu eklenmesi. KKD (baret + emniyet kemeri) ikinci sırada. Sadece KKD önermek eksik bulgu olur.

Çoklu Bulgu Yaklaşımı

Sahada çekilen bir fotoğraf nadiren tek tehlike içerir. Tipik bir şantiye karesi şunları içerebilir: üç işçi baretsiz, geçiş yolunu kapatan malzeme yığını, açık panel kapağı, ıslak zeminde işaretleme yok. Klasik form akışı bunu tek bir bulgu olarak yazılmaya iter — uzmanın hangisini öncelikleyeceği kararsızlığı vardır.

Doğru yaklaşım, aynı kök sebepli tehlikeleri tek bulguda toplamak ama farklı kök sebepleri ayrı bulgular olarak listelemektir. "3 işçi baretsiz" tek bulgudur (kök sebep: KKD denetim eksikliği). "Geçiş yolunda malzeme" ayrı bulgudur (kök sebep: depolama düzeni). "Açık panel kapağı" üçüncü bulgudur (kök sebep: elektrik tehlikesi yönetimi).

Bu disiplinin denetçi açısından önemi şu: bir saha gözlem raporu, eksik bırakılan bir bulgu ileride bir kazaya dolaylı kaynak olabilir. Çoklu bulgu yaklaşımı eksik gözlemleme riskini azaltır; uzmanı tek bir öne çıkan tehlikenin gölgesinde diğerlerini atlamaktan korur. Riskmatik'in saha gözlem modülünde fotoğraflar yapay zeka katmanı tarafından da taranır ve bulgu adayları uzmanın ekranına gelir; kabul, düzenle veya reddet seçenekleri uzmandadır.

Bulgu Kategorileri: Davranış mı Ortam mı?

Davranış Bazlı Güvenlik (BBS — Behavior-Based Safety) yaklaşımı saha bulgularını dört kategoride sınıflandırır:

• Güvensiz Davranış (A kodu): Çalışanın eyleminden kaynaklanan tehlike — KKD takmamak, prosedürü atlamak, izinsiz ekipman kullanmak
• Güvensiz Durum / Ortam (B kodu): Fiziksel ortamdan kaynaklanan tehlike — bozuk merdiven, eksik korkuluk, kaygan zemin
• Pozitif Gözlem: İyi uygulamaların kayıt altına alınması — mevzuata uygun depolama, KKD'nin doğru kullanımı, görünür uyarı işaretleri
• İnsan Faktörü: Fiziksel veya psikolojik kısıtlamalar — yorgunluk, uzun mesai, eğitim eksikliği

Pozitif gözlem kategorisi önemlidir: sahada hep eksiklik raporlanmaz, iyi pratiğin de görünür olması güvenlik kültürünü besler. İnsan faktörü kategorisi ise kök neden analizine kapı açar — sebep çalışanın bireysel kararı değil, sistemsel bir yük olabilir.

Güvenlik Skoru: Saha Gözlem Çıktısını Sayısallaştırma

Saha gözlem raporu kapsamlı olsa bile tek bir güvenlik skoru üretmiyorsa yönetici özetinde anlam taşımaz. ISO 45001 Madde 9.1 performans analizinin nicel bir metriğe dönüştürülmesini bekler.

Saha gözlem skoru için doğru formül üç katmanlı olmalıdır:

1. Risk puanı tabanı: 5×5 matristen gelen 1–25 değeri her bulgunun ana ağırlığıdır.
2. Tip katsayısı: Güvensiz davranış (A) güvensiz ortamdan (B) daha sık tekrarlanır — eğitim ve kültür değişimi gerektirdiği için %20 daha ağır puanlanır. Pozitif gözlem ve insan faktörü skor zinciri dışıdır; cezai etki yapmaz.
3. Kaza türü ölümcüllük katsayısı: Aynı risk puanına sahip iki bulgudan biri yangın/elektrik gibi ölümcül potansiyel taşıyorsa, diğeri kesik gibi yaralanma taşıyorsa skor üzerindeki ağırlığı farklı olmalıdır.

Önemli bir tasarım kararı: açık bulgu sayısı doğrudan ceza vermemeli. Saha gözlem proaktif bir İSG faaliyetidir, bulgu çoğaltmak yani "detaylı gözlem" iyi sinyaldir; sayıyla cezalandırmak yanlış teşvik yaratır. Doğru ceza, açık bulguların ortalama ağırlıklı riskidir. Bir rapor 25 bulgu içerse de 5 bulgu içerse de, bu bulguların ortalama ölümcüllüğü skoru belirler.

Riskmatik'in saha gözlem modülünde skor metodolojisi şeffaftır: rapor detayında ve PDF/Excel çıktısında ayrı bir "Skor Metodolojisi" sayfası ile formül, ağırlık tablosu ve her bulgunun puana katkısı denetçiye sunulur. ISO 45001 Madde 9.1 performans analizi şeffaflığının somut karşılığıdır.

Kaza Türü Ölümcüllük Katsayısı: OSHA Focus Four

Ölümcül kaza türleri istatistiksel olarak belirli alanlarda yoğunlaşır. Amerikan İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi (OSHA) inşaat sektöründe Focus Four olarak dört ana ölümcül kaza türü tanımlamıştır: Düşme, Çarpma, Sıkışma, Elektrik. Bu dört kategori inşaat ölümlerinin yaklaşık %60'ından sorumludur (Kaynak: OSHA Construction Focus Four Training Module).

Saha gözlem skorunda bu ölümcüllük gerçeği yansıtılmalıdır. Tüm kaza türleri eşit ağırlıkta sayılırsa, ergonomik bir bulgu ile yangın bulgusu aynı puanı alır — bu denetçi mantığıyla uyuşmaz. Doğru katsayı dağılımı dört kademedir:

• Tier 1 — Ölümcül (1.5×): Düşme, elektrik, yangın/patlama, boğulma (kapalı alan). Tek olayda ölüm potansiyeli yüksektir.
• Tier 2 — Ciddi (1.25×): Çarpma/ezilme, trafik (forklift), kimyasal akut, şiddet. Ağır yaralanma ile ölüm sınırında.
• Tier 3 — Standart (1.0×): Kesilme/delinme, termik (yanık), radyasyon, biyolojik. KKD ile kontrol edilebilir yaralanma.
• Tier 4 — Kronik (0.85×): Ergonomik, psikososyal. Uzun vadeli sağlık etkisi; tek olayda ölüm yok.

Bir bulgu birden çok kaza türü taşıyabilir. O zaman en yüksek tier baz alınır — en kötü senaryo cezalandırılır. Yangın + elektrik aynı bulguda işaretliyse 1.5× uygulanır.

Bu yaklaşım Türkiye için de geçerlidir: SGK ölümlü iş kazası istatistikleri Düşme ve Elektrik kategorilerinin başı çektiğini, kapalı alan boğulmasının özellikle inşaat ve gemi sektöründe yoğunlaştığını gösterir. Ölümcüllük katsayısı saha gözlem skorunu denetçinin alıştığı önceliklendirmeye yakınlaştırır.

ISO 45001 Madde 10.2: Üç-Yol Karar Akışı

Saha gözlemde bulgu yakalamak yarısıdır — diğer yarısı her bulgu için karar verilmesidir. ISO 45001 Madde 10.2 (uygunsuzluk ve düzeltici faaliyet) her bulgunun bir karara bağlanmasını ister. Üç yol vardır:

Madde 10.2.a — Anında Düzeltildi: Tehlike saha çözümüyle ortadan kaldırılmış, kanıtı kaydedilmiştir. Örnek: "Kapağı kapatıldı, fotoğraf eklendi, kim yaptı/ne zaman yazıldı." Kök neden analizi yapılmaz ama kanıt zinciri korunur. Tekrar potansiyeli düşük basit eksiklikler için uygundur.

Madde 10.2.b — Düzeltici Faaliyet (DF) Açıldı: Bulgu sistemsel bir kök nedene işaret ediyor. Düzeltici faaliyet açılır, sorumlu atanır, termin verilir, kök neden analizi yapılır. ISO 45001 düzeltici faaliyetin tekrarı önlemeyi hedeflediğini söyler — sadece semptomu değil nedeni kapatmayı ister.

Madde 10.2.c — Düzeltici Faaliyet Gerekmedi: Yönetim bulguyu değerlendirdi ama düzeltici faaliyet açmamaya karar verdi. Gerekçeli ve yazılı bir karardır — örneğin tehlike kabul edilebilir risk seviyesindedir veya mevcut kontroller yeterlidir. Bu kararın gerekçesi mutlaka belgelenir; aksi halde denetçi major uygunsuzluk olarak işaretler.

Karar verilmemiş bulgu denetçi gözünde en kırmızı uyarıdır. Saha gözlem raporu varsa ama bulguların hiçbiri karara bağlanmamışsa, sistem performans analizinin gereksinimini karşılamıyor demektir. Riskmatik bu nedenle karar bekleyen bulgu sayısını rapor detayında ve liste sayfasında ayrı bir KPI olarak gösterir.

Yapay Zekanın Saha Gözlemde Pozisyonu

Yapay zeka destekli görüntü analizi sahada çekilen fotoğraflardan bulgu adayları çıkarmayı hızlandırır. Sektör profili, çalışılan bölüm, rapor tipi gibi bağlamla birlikte fotoğraf taranır; sahnedeki her ayrı tehlike noktası ayrı bir bulgu adayı olarak listelenir. Uzman ekranında her aday için ön doldurulmuş alanlar gelir: tehlike tanımı, risk önerisi, kontrol hiyerarşisi seviyesi, ilgili mevzuat referansı.

Önemli olan yapay zekanın uzmanın yerine değil, yanına konumlanmasıdır:

• AI çıktısı bir öneridir, kayıt değildir. Kabul, düzenle veya reddet seçeneği uzmandadır.
• AI'ın puanladığı 5×5 matris değerleri, kontrol hiyerarşisi seviyesi ve mevzuat referansı uzman tarafından değiştirilebilir.
• AI öneri kabul edildiği anda saha gözlem raporuna eklenir; uzmanın incelemediği bulgu otomatik kayıt altına alınmaz.
• Bulgu hassasiyeti düşükse (AI'ın kendi öz güveni zayıfsa) uzman daha titiz incelemeye yönlendirilir.

Bu pozisyonlama mevzuat açısından zorunludur. İş güvenliği uzmanlığı yetkili belge gerektiren bir meslektir (A/B/C sınıfı sertifikalar, İSG-KATİP atama belgesi). Yapay zekanın bu yetkiyi devralması mevzuatla uyumsuzdur. AI'a güvenmek yerine AI'ı denetlenebilir bir asistan olarak kullanmak hem mevzuata uygun hem de saha hatalarını azaltan yaklaşımdır.

Sertifikasyon Denetiminde Saha Gözlem

ISO 45001 sertifikasyon denetçisi kuruluşunuzdan saha gözlem raporlarınızı isteyecektir. Madde 9.1 izleme ve ölçme gerekliliği şu beş şeyi arar:

• Periyodik gözlem kayıtları (haftalık veya aylık — tehlike sınıfına göre periyot)
• Her bulgu için belirlenmiş aksiyon (kimin, ne zamana kadar)
• Trend analizi (zaman içinde tekrarlayan bulgu kategorileri, sektörel yoğunlaşma)
• Düzeltici faaliyetlere bağlantı (Madde 10.2 uygunsuzluk ve düzeltici faaliyet zinciri)
• Çalışan katılımı (Madde 5.4 — çalışanların gözlem ve geri bildirim mekanizması)

Bu beş gereklilik yapısal olarak karşılanmadan saha gözlem raporu denetimde geçer not almaz. İSG yazılımının görevi bu yapıyı kullanıcıya kurmak: kayıt-aksiyon-DF-imza zincirinin tek tıkla bağlanması, periyot ihlali yakalama, çalışan katılımının raporlanması.

Sonuç

Saha gözlem, risk değerlendirmesinin sahadaki güncel karşılığıdır. Risk değerlendirmesi statiktir, saha gözlem dinamiktir: işyeri değiştikçe, yeni çalışan girdikçe, ekipman değiştikçe gerçek tehlike haritası saha gözlem raporlarıyla güncellenir.

Doğru saha gözlem yapısı şu yedi öğeyi içermelidir: 5×5 risk matrisi puanlama, ISO 45001 Madde 8.1.2 kontrol hiyerarşisi seçimi, doğru bulgu kategorilendirmesi (A/B/Pozitif/İnsan Faktörü), spesifik mevzuat referansı (genel kanun maddesi değil, yönetmelik EK'i), ölümcüllük katsayılı güvenlik skoru, Madde 10.2 üç-yol karar akışı, ve karar zincirinin yazılı kanıt olarak korunması.

Yapay zeka bu yapının bir parçasıdır ama ne tek başına yeter ne de uzmanın yetkisini devralır. Sahanın gerçeğini gören uzmandır; yapay zeka uzmanın yazma yükünü azaltan, tek odak hatasından koruyan bir araçtır. Riskmatik bu felsefe etrafında kurulmuştur: uzman önde, yapay zeka destekte. Saha gözlem modülünü ücretsiz başlangıç planıyla denemek için kayıt sayfasına geçebilirsiniz.

---

Riskmatik'i ücretsiz başlangıç planıyla denemek isterseniz kayıt sayfasından başlayabilirsiniz. Kart bilgisi istenmez. Saha gözlem modülü ilk firmanız için anında kullanılabilir; AI destekli özellikler kredi bakiyesi ile çalışır ve her servis için harcanan kredi miktarı önceden gösterilir.