İSG uzmanı sahada gezerken aynı anda birden çok tehlike noktası görür: bir işçinin baretsiz çalışması, depolanmış malzemenin geçiş yolunu kapatması, ıslak zeminde işaretleme eksikliği, paneldeki açık kablo. Fotoğraf çekersiniz, sonra ofiste bilgisayar başına oturup her bulguyu ayrı ayrı yazarsınız. Bu döngü hem zaman alır hem de bazı tespitler ofise dönerken unutulur — özellikle çok bulgu içeren karmaşık alanlarda.
Yapay zeka destekli görüntü analizi bu zaman makasını daraltır. Riskmatik'in saha gözlem modülünde uyguladığımız yaklaşım: tek fotoğraftan birden çok bulguyu ayrı ayrı tespit eden, 11 alanlı yapılandırılmış kayıt üreten bir AI katmanı. Bu yazıda teknik altyapıyı, mevzuat çerçevesini ve sınırları açıklıyoruz.
Saha Gözleminin Mevzuat Dayanağı
Saha gözlem raporu hazırlamak Türkiye'de keyfi bir uygulama değil, mevzuatla zorunlu kılınmış bir İSG faaliyetidir.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Madde 10 işverene risk değerlendirmesi yapma yükümlülüğü yükler. Kanun ayrıca "risk değerlendirmesinin yenilenmesi" gerekliliğini düzenler: çalışma koşullarında değişiklik, yeni makine kullanımı, kaza sonrası ve periyodik olarak. Bu yenileme döngüsünün doğru beslenmesi için sahanın düzenli izlenmesi şarttır — saha gözlem raporları bu izlemenin somut çıktısıdır.
ISO 45001:2018 Madde 9.1.1 İSG Yönetim Sisteminin izleme, ölçme, analiz ve performans değerlendirme bölümüdür. Standart kuruluştan neyin izleneceğini, hangi yöntemle, hangi sıklıkla ve sonuçların nasıl değerlendirileceğini dokümante etmesini ister. Düzenli saha gözlemi bu maddenin gereğidir: çalışma ortamının periyodik kontrolü, güvensiz davranış ve koşulların kayıt altına alınması, eğilim analizi için veri toplanması.
İSG yazılımının görevi bu döngüyü hızlandırmak, denetim kanıtı bırakmak ve eksikleri zamanında yakalamaktır. Fotoğraflı bulgu kaydı bu zincirin başlangıcıdır; AI ise yazma yükünü azaltan bir araçtır.
Yapay Zeka Fotoğraftan Ne Görür?
Fotoğrafın AI tarafından "anlaşılması" görsel sahnedeki nesnelerin, durumların ve insan davranışlarının bağlam içinde yorumlanmasıdır. Bilgisayarlı görü teknolojisi olmadan önce İSG uzmanı her bulguyu manuel form alanlarıyla yazardı: tehlike tipi, etkilenen kişi, mevcut durum, öneri. AI bu yazımı sahnedeki bilgiden türetir.
Riskmatik'te bunu Google Gemini Vision API üzerinden yapıyoruz. Yüklenen fotoğraflar AI'a yapılandırılmış bir bağlamla gönderiliyor:
- Sektör profili (inşaat şantiyesi, hastane, atölye, ofis vb.)
- Çalışılan bölüm adı ve faaliyet tanımı
- Rapor tipi (genel denetim, yangın denetimi, ergonomi taraması, KKD denetimi gibi tematik odak)
- Sektöre özgü öne çıkan yönetmelikler
- Tehlike taksonomisi (firmanın kendi kategori ağacı varsa)
AI bu bağlam içinde sahneyi tarar ve çoklu bulgu döndürür — tek bir öğeye odaklanmadan, görselde gördüğü her ayrı tehlike noktasını ayrı bir kayıt olarak listeler.
Çoklu Bulgu Yaklaşımı
Sahada çekilen bir fotoğraf nadiren tek tehlike içerir. Tipik bir şantiye karesi şunları içerebilir: üç işçi baretsiz, geçiş yolunu kapatan malzeme yığını, açık panel kapağı, ıslak zeminde işaretleme yok. Klasik form akışı bunu tek bir bulgu olarak yazılmaya iter — uzmanın hangisini öncelikleyeceği kararsızlığı vardır.
Riskmatik'in AI promptunda fotoğraf başına 1-2 ayrı bulgu, toplam en fazla 7 çıkarım yapacak şekilde talimat veriyoruz. Aynı kök sebepli tehlikeler tek bulguda toplanır: "3 işçi baretsiz" tek bulgu olarak çıkar, ayrı üç kayıt açılmaz. Farklı kök sebepler (KKD eksikliği + geçiş yolu engeli + elektrik tehlikesi) ise ayrı bulgular olarak listelenir. Aynı tehlike farklı açıdan çekilmişse 4 adede kadar foto bir bulguya bağlanabilir — PDF raporunda görsel kanıt zinciri korunur.
Bu yaklaşımın denetçi açısından önemi şu: bir saha gözlem raporu, bir bulgu eksik bırakıldığı için ileride bir kazaya dolaylı kaynak olabilir. AI'ın çoklu bulgu yaklaşımı eksik gözlemleme riskini azaltır; uzmanı tek bir öne çıkan tehlikenin gölgesinde diğerlerini atlamaktan korur.
AI'ın Doldurduğu 11 Alan
Riskmatik'in saha gözlem AI servisi, sahnedeki her bulgu için yapılandırılmış 11 alanı strict JSON formatında döndürür:
- Tehlike: Kısa, net tanım (en fazla 80 karakter)
- Risk: Durum, etkilenen kişi, potansiyel sonuç (en fazla 250 karakter)
- Öneri: SMART formatta aksiyon — kim, ne yapacak, ne zaman
- Kategori: Davranış / Ortam / Pozitif Gözlem / İnsan Faktörü
- Seviye: Düşük / Orta / Yüksek / Kritik
- Kontrol hiyerarşisi: 6 seviyeden uygun olanı (ISO 45001 Md.8.1.2)
- Olasılık: 5×5 matris parametresi — 1-5 arası tam sayı
- Şiddet: 5×5 matris parametresi — 1-5 arası tam sayı
- İlgili Mevzuat: Spesifik yönetmelik + madde + EK referansı (sektörel)
- Güven Seviyesi: AI'ın kendi öz güveni — 0,0 ile 1,0 arası
- Alt Kategori Kodu: Firmaya özel taksonomi varsa (örn. "B1.2")
Kategori alanı klasik GDA/GKO (Güvensiz Davranış / Güvensiz Koşul) ikilisinden daha geniştir. Pozitif Gözlem kategorisi iyi uygulamaları (mevzuata uygun depolama, KKD'nin doğru kullanımı, görünür uyarı işaretleri) kayıt altına alır — sahada hep eksiklik değil iyi pratik de raporlanır. İnsan Faktörü kategorisi fiziksel veya psikolojik kısıtlamaları (yorgunluk, uzun mesai, eğitim eksikliği gibi) işaret eder.
Güven seviyesi alanı önemlidir: AI 0,4 dönüyorsa o bulgunun uzman kontrolüne ihtiyaç duyduğunu işaret eder. 0,9'a yakın güven yüksek doğruluk anlamına gelir ama yine de son onay uzmanın kararıdır. Bu alanı sahada karar verme sırasında bir iyi bilinç sinyali olarak kullanmanızı öneriyoruz.
Kontrol Hiyerarşisi Otomatik Önerisi
ISO 45001:2018 Madde 8.1.2 kontrol hiyerarşisi sırasını şu şekilde tanımlar:
- Tehlikenin kaynağında ortadan kaldırılması — tehlikeyi yaratan unsuru kaldırma (örn. zehirli kimyasalın işten çıkarılması)
- İkame — daha az tehlikeli alternatifle değiştirme (örn. solvent yerine su bazlı boya)
- Mühendislik kontrolleri — fiziksel müdahale (havalandırma, makine koruyucusu, ses yalıtımı)
- İdari kontroller — prosedür, eğitim, vardiya düzenlemesi
- Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) — son çare olarak
AI tespit ettiği her bulgu için bu hiyerarşinin en yüksek uygun seviyesini öneri olarak verir. KKD seviyesi düşük öncelikli — bir tehlike eğer mühendislik kontrolüyle çözülebiliyorsa AI mühendislik seviyesini önerir, "KKD takılsın" demez. Bu standardın özüne uygun olan yaklaşımdır: KKD bir tehlike kontrol aracı değil, son güvenlik bariyeridir.
Pratik örnek: AI bir fotoğrafta hareketli makine yakınında baretsiz işçiyi tespit ettiğinde, ilk öneri olarak mühendislik kontrolü (makinenin etrafına sabit koruyucu eklenmesi) önerir. KKD'yi (baret + emniyet kemeri) ikinci sıraya koyar. Sadece KKD önermek mevzuat açısından eksik bir bulgu olur — denetçi bunu kabul etmez.
5×5 Matris Otomatik Puanlama
AI olasılık ve şiddet parametrelerini 1-5 ölçeğinde otomatik puanlar. Hesaplanan risk skoru (Olasılık × Şiddet, 1-25 arası) bulgunun seviye alanıyla çapraz tutarlılık taşır:
- Düşük seviye: olasılık 1-2 × şiddet 1-2 → 1-4 puan
- Orta seviye: 2-3 × 2-3 → 6-9 puan
- Yüksek seviye: 3-4 × 3-4 → 12-16 puan
- Kritik seviye: 4-5 × 4-5 → 20-25 puan
Bu otomatik puanlama uzmanın "bu risk ne kadar acil?" sorusunu hızlı yanıtlamasını sağlar. Yüksek ve kritik bulgular için otomatik düzeltici faaliyet başlatma akışına bağlanır — Riskmatik'in DF modülü sorumlu atama ve termin tarihiyle eylem zinciri kurar.
Mevzuat Referansı Otomatik Atama
Çoğu İSG yazılımı bulgu kaydında "ilgili mevzuat" alanını boş bırakır veya kullanıcıya manuel girmesini ister. Riskmatik'te AI'a bağlamına uygun spesifik yönetmelik + madde + EK referansı öneriyor. Örnek çıktılar:
- Yüksekte çalışma + korkuluk eksikliği → "Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği EK-4 Madde 4"
- Anestezik gaz maruziyeti → "Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda İSG Yönetmeliği Ek-1"
- KKD seçim hatası → "Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Yönetmeliği"
AI promptunu uydurma yönetmelik yazmaması için sıkı talimatlandırdık: bilinmeyen mevzuata atıf yapması yasak, "6331 Madde 4" gibi genel şemsiyenin tek başına yetersiz olduğu söyleniyor, EK referanslarını öncelemesi isteniyor. Bu denetçi gözüyle kritik çünkü genel kanun maddesinden çok spesifik yönetmelik EK'i bir riskin yasal kanıtıdır.
AI'ın Sınırları
Yapay zeka tamam, ama uzmanın yerine geçmez. Riskmatik'te bu felsefeyi tüm AI modüllerine yansıtıyoruz. Saha gözlem AI'ı şu kısıtlarla çalışır:
1. Yanlış pozitif riski: AI bir fotoğrafta kask gibi görünen bir gölgeyi gerçek KKD olarak yorumlayabilir; depodaki yığınlanmış paleti "geçiş engeli" olarak işaretleyebilir aslında orası geçici depolama alanıdır. Uzman bağlamı bilir, AI sadece sahneyi görür.
2. Bağlam dışı yorumlama: Sektörü doğru tanımlamadığınız fotoğrafta AI sektör mevzuatını yanlış uygulayabilir. Örneğin hastane ameliyathanesindeki bir biyolojik atık konteynerini "tehlikeli atık" olarak işaretleyip atık yönetimi yönetmeliği yerine biyolojik atık yönetmeliğine atıf yapması gerektiği halde tersini söyleyebilir.
3. Sahne dışı tehlikeler: AI sadece fotoğrafta gördüğünü değerlendirir. Sahnede görünmeyen tehlikeler (gürültü düzeyi, gaz kaçağı, gizli elektrik tehlikesi) AI tarafından yakalanamaz. Ortam ölçümleri, sağlık gözetimi ve uzman gözlemi vazgeçilmezdir.
4. Güven seviyesi alt eşiği: AI 0,5'in altında güven verdiği bulgular için uzman incelemesi mutlaka gerekli. Yüksek güvenli bulgularda bile son onay kullanıcıdır — Riskmatik AI önerisini hiçbir bulgu için otomatik kayıt altına almaz, her zaman uzman incelemesinden geçer.
Konumlandırma: Hızlandırıcı, Karar Verici Değil
İSG yazılımlarında yapay zeka kullanımı iki yöne ayrılıyor: bazı sistemler AI'ı uzmanın yerine koymaya çalışıyor ("fotoğrafı çek, AI raporu hazırlasın"), bazıları ise uzmanın yanına koyuyor ("uzman karar versin, AI veri hazırlasın"). Biz ikincisine inanıyoruz.
Bu pozisyonun teknik karşılığı şu: AI çıktısı uzmanın kontrol ekranına bir öneri olarak geliyor — kabul, düzenle veya reddet seçenekleri açık. AI'ın puanladığı 5×5 matris değerleri kullanıcı tarafından elle değiştirilebiliyor; mevzuat referansı yetersizse eklenebiliyor; öneri SMART değilse genişletilebiliyor. AI bizim için boş tarlayı dolduran ilk taslakçıdır, son söz mühendisindir, uzmandadır.
İş güvenliği uzmanlığı yetkili belge gerektiren bir meslektir (A/B/C sınıfı sertifikaları, İSG-KATİP atama belgesi). Yapay zekanın bu yetkiyi devralması mevzuatla uyumsuzdur. AI'a güvenmek yerine AI'ı denetlenebilir bir asistan olarak kullanmak hem mevzuata uygundur hem de gerçek hayatta daha az hata yaratır.
Pratik Akış: Fotoğraftan Onaylı Bulguya
Saha gözlem AI'ının kullanım akışı şöyledir:
- Saha turunda fotoğraf çekilir, telefondan ya da masaüstünden bulgu modalına yüklenir.
- AI bağlam okur (sektör, bölüm, rapor tipi, taksonomi).
- Gemini Vision her fotoğrafı tarar, çoklu bulgu olarak 11 alanı doldurur.
- Uzmanın ekranında bulgu adayları listesi açılır — her birinin yanında güven seviyesi, mevzuat referansı, kontrol hiyerarşi önerisi görünür.
- Uzman istediklerini kabul eder, gerekirse düzenler, hatalı olanları reddeder.
- Kabul edilen bulgular saha gözlem raporuna eklenir, gerekirse otomatik düzeltici faaliyet (DF) açılır.
- Rapor onaylandığında PDF/Excel çıktısı oluşturulur — her bulgu, ilgili fotoğraflarla birlikte denetim kanıtı olarak saklanır.
Bu akış uzmanın saatler süren yazma işini dakikalara indirebilir. Aynı zamanda denetçi gözüyle çoklu bulgu disiplini korunur: tek odak hatasına düşmez, sahnedeki tüm tehlikeler kayıt altına alınır.
ISO 45001 Sertifikasyon Denetiminde Saha Gözlem
ISO 45001 sertifikasyon denetçisi kuruluşunuzdan saha gözlem raporlarınızı isteyecektir. Madde 9.1.1 izleme ve ölçme gerekliliği şunları arar:
- Periyodik gözlem kayıtları (haftalık, aylık — tehlike sınıfına göre periyot)
- Bulgular için belirlenen aksiyonlar (kimin, ne zamana kadar)
- Trend analizi (zaman içinde tekrarlayan bulgu kategorileri)
- Düzeltici faaliyetlere bağlantı (Madde 10.2 uygunsuzluk ve düzeltici faaliyet)
- Çalışan katılımı (Madde 5.4 — çalışanların gözlem ve geri bildirim mekanizması)
Riskmatik'in saha gözlem modülü bu beş gerekliliği yapısal olarak karşılar. AI'lı bulgu tespiti hızı arttırırken çıktının yapısal kalitesi (11 alan + foto kanıtı + DF bağlantısı + imzalı PDF + Excel veri seti) standardın gözlem kalite eşiğini sağlar.
Sonuç
Saha gözlem yapay zekası sahada gezen İSG uzmanının yorgunluğunu ve atlama riskini azaltan bir araçtır. Tek fotoğraftan çoklu bulgu çıkarımı, otomatik mevzuat referansı, kontrol hiyerarşisi önerisi ve 5×5 matris puanlama — bunların hepsi uzmanın elini güçlendirir ama kararını devralmaz.
Türkiye'de İSG sektörünün dijital dönüşümü AI'ın doğru pozisyonlandırılmasına bağlı. Biz pozisyonu net çiziyoruz: yapay zeka hızlandırıcıdır, son söz uzmandadır. Çünkü saha bilgisi, sektör bağlamı, mevzuat yorumu ve teknik karar verme yetkisi insan uzmanın profesyonel sorumluluğudur.
Riskmatik'i ücretsiz başlangıç planıyla denemek isterseniz kayıt sayfasından başlayabilirsiniz. Kart bilgisi istenmez. Saha gözlem AI'ını ilk turunuzda denemek için bir fotoğraf yüklemeniz yeterlidir. Yapay zeka destekli özellikler kredi bakiyesi ile çalışır; her servis için harcanan kredi miktarı önceden gösterilir.