Özet Cevap
28.07.2013 tarihli 28721 sayılı Yönetmelik günlük gürültü maruziyeti için 3 eşik tanımlar: 80 dB(A) EMD (En Düşük Maruziyet Değeri — bilgilendirme zorunlu), 85 dB(A) YMD (En Yüksek Maruziyet Değeri — KKD + tıbbi muayene zorunlu), 87 dB(A) MSD (Maruziyet Sınır Değeri — çalışan kulağında ölçüm, aşılması yasak). Hesaplama 8 saatlik denkleştirilmiş seviye LEX,8h formülüyle yapılır.
Türkiye'de mesleki sağırlık ve geri dönüşsüz işitme kaybı, yıllar boyunca gerekli ölçümleri yaptırmayan işyerlerinin en sık ihlal alanlarından biri. 28721 sayılı Yönetmelik 3 eşik değer üzerine kurulu — her eşik aşıldığında işverenin yeni bir yükümlülüğü tetiklenir. Bu rehberde mevzuatın 3 değeri, LEX,8h hesaplama formülü, sektörel maruziyet aralıkları ve ölçüm cihazından KKD seçimine kadar uygulama adımları.
28721 Sayılı Yönetmelik — Yasal Çerçeve
Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik 28 Temmuz 2013 tarihli 28721 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Dayanağı 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 30. maddesi ve AB direktifi 2003/10/EC'dir.
Yönetmeliğin tanımladığı 3 temel parametre:
- LEX,8h — günlük gürültü maruziyet seviyesi. 8 saatlik referans iş gününe normalize edilmiş ortalama. Birim: dB(A).
- LEX,40h — haftalık gürültü maruziyet seviyesi (vardiya değişen iş yerleri için).
- ppeak — anlık zirve ses basıncı. Ani patlama, çekiç darbesi, silah sesi gibi olaylar için ayrı eşik (135/137/140 dB(C)).
3 Eşik × İşveren Yükümlülük Tablosu
| Eşik | LEX,8h | Zirve (ppeak) | İşveren Yükümlülüğü |
|---|---|---|---|
| EMD En Düşük Maruziyet Değeri |
80 dB(A) | 135 dB(C) |
• Çalışana bilgi + eğitim • KKD temin (kullanım zorunlu değil) • İşitme testi talebi (istek üzerine) • Risk değerlendirmesi |
| YMD En Yüksek Maruziyet Değeri |
85 dB(A) | 137 dB(C) |
• KKD kullanım zorunlu • Tıbbi muayene zorunlu (periyodik) • Uyarı işareti + gürültü bölgesi sınırlama • Teknik/organizasyonel önlem planı |
| MSD Maruziyet Sınır Değeri |
87 dB(A) | 140 dB(C) |
• Asla aşılmaz (KKD ile düşürülmüş değer) • Aşılması durumunda derhal sebebin tespiti • Önleyici aksiyon + tekrarlanmayacak şekilde düzeltme • Olayın yazılı kayıt altına alınması |
Not: MSD eşik değeri çalışanın kulağında ölçülen seviyedir — yani KKD kullanılıyorsa kulaklık koruma faktörü çıkarıldıktan sonraki değer. EMD/YMD ise ortam ölçümü (KKD yokmuş gibi).
LEX,8h Hesaplama Formülü
Günlük gürültü maruziyeti, farklı seviyelerdeki maruziyet sürelerinin 8 saate normalize edilmiş ağırlıklı toplamıdır:
T0 = 8 saat (referans gün)
Ti = i. faaliyetin maruziyet süresi
Lp,A,eqT,i = i. faaliyetin A-ağırlıklı eşdeğer ses seviyesi (dB(A))
Pratik örnek — bir tornacı sabahtan öğleye 90 dB(A) ortamda 4 saat, öğleden sonra 75 dB(A) ofiste 4 saat çalışıyor:
- Sabah: 4 sa × 109 birim
- Öğleden sonra: 4 sa × 107.5 birim
- Toplam ÷ 8 saat → log10 → çarpı 10
- Sonuç: LEX,8h ≈ 87.0 dB(A) — MSD eşiğinde
Saha pratiğinde manuel hesap çoğunlukla yapılmaz; doğrudan dozimetre ölçüm cihazı 8 saat boyunca çalışanın yakasına takılır, cihaz hesabı kendi yapar. İSG uzmanı sonucu mevzuat eşikleriyle karşılaştırır.
Sektörel Maruziyet Aralıkları (Referans Değerler)
| Faaliyet / Ekipman | Tipik Lp,A,eqT | Aksiyon |
|---|---|---|
| Açık ofis, sessiz çalışma | 50–65 dB(A) | Eşik altı — aksiyon yok |
| Hafif imalat (montaj, paketleme) | 75–82 dB(A) | EMD eşiği — bilgilendirme, KKD temin |
| CNC torna, freze, matkap | 85–95 dB(A) | YMD aşılır — KKD zorunlu + tıbbi muayene |
| Şantiye, kompresör, jeneratör | 90–100 dB(A) | YMD aşılır — KKD + bölge sınırlama + rotasyon |
| Beton kırma, hidrolik çekiç, taşlama | 100–115 dB(A) | MSD yaklaşır — çift KKD (tıkaç+kulaklık) gerekli |
| Patlama, silah ateşi, hava bombası | 130+ dB(C) zirve | ppeak MSD aşar — özel koruma sistemleri |
İşveren Yükümlülükleri — Adım Adım
- Ölçüm yaptır — A tipi akredite (TÜRKAK) laboratuvar veya kalibrasyonlu dozimetre ile periyodik ölçüm. Periyot risk durumuna göre 1-3 yıl.
- Risk değerlendirmesine ekle — Ölçüm sonuçları + maruziyet süreleri + hangi faaliyet/ekipman + hangi çalışan.
- Kontrol hiyerarşisini uygula:
- Gürültü kaynağını değiştir (sessiz makine — ikame)
- Ses kabini / damper / akustik panel (mühendislik)
- Vardiya rotasyonu, maruziyet süresi kısaltma (idari)
- Kulak tıkacı / kulaklık (KKD — son kademe)
- KKD seç — EN 352-1 (kulaklık), EN 352-2 (tıkaç), EN 352-3 (baret-entegre). Çıplak LEX,8h'i KKD koruma faktörüne (SNR/HML) bölerek hesaplanır.
- Tıbbi muayene — 85 dB(A) eşiği aşılan ortamda çalışanlara işyeri hekimi periyodik odyometri yapar. Düşük frekanslarda 25 dB ve üzeri kayıp = işitme kaybı.
- Bilgilendirme + eğitim — Çalışanın gürültü riski, KKD doğru kullanımı, periyodik muayene hakkı hakkında eğitim alması zorunlu.
- Kayıt ve dosyalama — Ölçüm raporu + risk değerlendirme + KKD tedarik + muayene kayıtları İSG denetimi için en az 10 yıl saklanır.
Titreşim Maruziyeti — Yan Mevzuat (RG 28743)
Gürültü ile aynı dönemde yayımlanan 22.08.2013 tarihli 28743 sayılı Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik mekanik titreşim için ayrı eşikler tanımlar:
- El-Kol titreşimi A(8): Eylem değeri 2.5 m/s², Sınır 5.0 m/s² (gün ortalaması).
- Tüm Vücut titreşimi A(8): Eylem değeri 0.5 m/s², Sınır 1.15 m/s² (8 saatlik denkleştirilmiş).
Hidrolik çekiç, matkap, taşlama (el-kol); forklift, traktör, vinç kabini (tüm vücut) tipik örnekler. Gürültü ile aynı yapısal yaklaşım uygulanır — ölçüm + risk değerlendirme + KKD + tıbbi muayene.
Sıkça Sorulan Sorular
Gürültü ölçümünü kim yapar?
Ölçümü A tipi akredite laboratuvarlar (TÜRKAK) veya işyeri hekimi gözetiminde kalibrasyonlu dozimetre yapar. Sonuçlar resmi rapor halinde dökümante edilir. İSG uzmanı yorumlar, ama akredite ölçüm değildir.
Ölçüm periyodu nedir?
Yönetmelik 9. madde "uygun aralıklarla" der, sayı vermez. Saha pratiği: maruziyet 80 dB(A) altı = 3 yılda bir; 80-85 dB arası = 2 yılda bir; 85+ dB = yıllık. Faaliyet/ekipman değiştiğinde tekrar ölçüm zorunlu.
KKD ile MSD aşılıyor mu kontrolü nasıl yapılır?
KKD üreticisi ürünün SNR (Single Number Rating) veya HML değerini etiketinde belirtir. Çıplak LEX,8h'den bu değer çıkarılır. Örnek: 95 dB(A) ortam, SNR 25 dB kulaklık → 95 − 25 = 70 dB(A) çalışan kulağında. MSD 87 → güvenli.
Tek başına kulak tıkacı yeterli mi?
100 dB(A) altı için genelde yeterli. 100-110 dB(A) için tıkaç + kulaklık çift koruma. 110+ dB(A) ortamlar nadirdir — özel sektör (havacılık, askeri) ek koruma sistemleri (aktif gürültü iptali).
İşitme kaybı meslek hastalığı sayılır mı?
Evet. SGK Meslek Hastalıkları Listesi'nde "Mesleki Gürültüye Bağlı İşitme Kaybı" tanımlıdır. Düşük frekanslarda (4 kHz çevresinde) 25 dB ve üzeri kayıp tespit edilirse meslek hastalığı raporu düzenlenir, çalışan SGK'dan tazminat hakkı kazanır.
Pratik Çıktı — Maruziyet Hesabınızı Hızlandırın
İlgili Araç: Gürültü ve Titreşim Maruziyet Hesaplayıcı
Vardiya bazlı ses seviyelerinizi girin — LEX,8h + A(8) hesaplaması otomatik yapılır, mevzuat eşikleriyle karşılaştırılır. Ücretsiz, kayıt gerektirmez.
Mevzuat kaynakları: 6331 sayılı İSG Kanunu (RG 30.06.2012 — 28339), Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (RG 28.07.2013 — 28721), Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (RG 22.08.2013 — 28743), EN 352 işitme koruma KKD standart serisi, AB Direktifi 2003/10/EC (Gürültü Maruziyeti).