Özet Cevap
Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) seçimi, 02.07.2013 tarihli 28695 sayılı Yönetmelik ve 6331 sayılı İSG Kanunu Madde 17 uyarınca risk değerlendirmesine dayanmalı, kontrol hiyerarşisinde son sırada gelir. 6 ana kategori (baş, göz/yüz, kulak, solunum, el, ayak) için ürün başına ilgili EN/ISO standardı + CE işareti şarttır.
KKD bir maliyet kalemi değil, mevzuatın tanımladığı son savunma hattıdır. Yanlış seçilen baret, baret takılmamış kadar tehlikelidir. Bu yazıda KKD Yönetmeliği'nin işverene yüklediği yükümlülükleri, 6 ana koruyucu donanım kategorisini EN standart kodlarıyla, kontrol hiyerarşisinin neden KKD'yi son sıraya koyduğunu ve sahada doğru uygulama yapan firmalardan örnek seçim adımlarını bulacaksınız.
KKD Yönetmeliği ve 6331 Md 17 — Yasal Çerçeve
Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik 02 Temmuz 2013 tarihli 28695 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Yönetmeliğin dayanağı 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 17. maddesidir.
6331 Md 17 işverene şu yükümlülükleri verir:
- Çalışanların maruz kalabileceği risklerden korunmaları için gerekli KKD'leri ücretsiz tedarik etmek
- KKD'nin sağlık ve hijyen koşullarında bakımını yapmak veya yaptırmak
- Çalışana donanımın doğru kullanımı için eğitim vermek
- KKD'nin nasıl kullanılacağını gösteren kullanım kılavuzunu sunmak
- Donanımın uygunluğunu periyodik olarak kontrol etmek
KKD Yönetmeliği bu yükümlülükleri detaylandırır: işveren risk değerlendirmesi sonucuna göre KKD belirler, çalışana iş başında nasıl kullanılacağını gösterir, hasarlı/uygunsuz KKD'yi kullanım dışı bırakır.
Önemli: KKD ücretini çalışandan tahsil etmek kanuna aykırıdır. 6331 Md 17/2 işveren ücretsiz tedarik şartı koyar. İhlal halinde idari para cezası uygulanır.
Kontrol Hiyerarşisi — KKD Neden Son Sıradadır?
ISO 45001:2018 Madde 8.1.2 ve İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (RG 28512, 29.12.2012) işverenden riski azaltırken belirli bir sırayı izlemesini ister. Bu sıraya kontrol hiyerarşisi denir:
- Ortadan kaldırma (Elimination): Tehlike kaynağını sökmek. Örnek: Asbestli yalıtım malzemesini binadan tamamen çıkarmak.
- İkame (Substitution): Tehlikeli olanı daha az tehlikeli ile değiştirmek. Örnek: Solvent bazlı boyayı su bazlı boya ile değiştirmek.
- Mühendislik kontrolleri: Tehlikeyi makineden veya çevreden izole etmek. Örnek: Gürültülü kompresöre ses kabini, talaş çıkaran torna tezgahına davlumbaz.
- İdari kontroller: Çalışanın maruz kalma süresini kısaltmak. Örnek: 90 dB ortamda 4 saat sınırı, vardiya rotasyonu, uyarı işaretleri.
- Kişisel Koruyucu Donanım: Önceki 4 kademe sonrası kalan rezidüel risk için. Son savunma hattı.
Bir baret çalışanı düşen tuğladan korur, ancak tuğla zaten düşmemeliydi. Bu yüzden ISO 45001 ve 6331 önce kaynağı çözmeyi ister; KKD bir tek başına çözüm değildir.
6 KKD Kategorisi × EN Standart Tablosu
KKD Yönetmeliği eki KKD'leri vücudun korunan bölgesine göre 6 ana grupta toplar. Her grup için CE işareti zorunlu, ürünün üzerinde ilgili EN/ISO standart numarası okunabilir olmalıdır.
| Vücut Bölgesi | Tipik KKD | EN / ISO Standardı | Hangi Riske Karşı |
|---|---|---|---|
| 1. Baş | Baret (kask) | EN 397 (endüstriyel), EN 12492 (dağcılık/yüksekte) | Düşen cisim, çarpma, elektrik (440 V'a kadar) |
| 2. Göz / Yüz | Gözlük, vizör, kaynak maskesi | EN 166 (genel), EN 169/EN 175 (kaynak) | Mekanik darbe, sıçrayan kimyasal, kaynak radyasyonu, lazer |
| 3. Kulak | Kulak tıkacı, kulaklık | EN 352-1 (kulaklık), EN 352-2 (tıkaç), EN 352-3 (baret entegre) | 85 dB(A) üzeri günlük gürültü maruziyeti |
| 4. Solunum | Toz maskesi, gaz maskesi, tam yüz maske, hava beslemeli sistem | EN 149 (FFP1/FFP2/FFP3), EN 143 (filtre), EN 14387 (gaz filtresi), EN 137 (SCBA) | Toz, duman, gaz, oksijen azlığı, biyolojik etken |
| 5. El | Eldiven (mekanik, kimyasal, ısı, soğuk) | EN 388 (mekanik), EN 374 (kimyasal/mikroorganizma), EN 407 (ısı/alev), EN 511 (soğuk), EN 60903 (elektrik) | Kesilme, aşınma, delinme, kimyasal nüfuz, sıcak yüzey, soğuk, elektrik |
| 6. Ayak | İş ayakkabısı, çizme (S1-S5 sınıfları) | EN ISO 20345:2022 (güvenlik, 200 J burun), EN ISO 20346 (koruyucu, 100 J), EN ISO 20347 (mesleki) | Çelik burun darbe, delici taban, kayma, statik elektrik, kimyasal |
EN ISO 20345 standardı 2022 yılında güncellendi; eski 2011 versiyonuyla uyumsuz değişiklikler içerir (örneğin SR kayma testi varsayılan oldu, SRA/SRB/SRC ayrımı kaldırıldı). 2024 sonrası tedarik edilen güvenlik ayakkabılarında etikette "2022" görmelisiniz.
Vücudun tamamını saran iki ek koruma daha kategorize edilir:
- Yüksekte çalışma: EN 361 (paraşüt tipi emniyet kemeri), EN 363 (düşme önleme sistemi), EN 795 (ankraj noktası), EN 354 (lanyard)
- Vücut/giysi: EN ISO 20471 (yüksek görünürlüklü reflektif kıyafet, 1-3. sınıf), EN ISO 11611 (kaynak), EN ISO 11612 (sıcak/alev), EN 13034 (sıvı kimyasala karşı)
İşverenin 7 Yükümlülüğü — KKD Yönetmeliği Madde 5
KKD Yönetmeliği Madde 5 işverenin KKD ile ilgili 7 ana yükümlülüğünü sıralar. Bu maddeler iş sağlığı ve güvenliği denetimlerinde tek tek kontrol edilir:
- Risk değerlendirmesi yapmak: KKD seçimi öncesinde tehlike + maruziyet süresi + şiddet hesabı dökümante edilmelidir.
- Uygun KKD'yi belirlemek: Yönetmeliğin Ek-3 listesinde her tehlike için tipik KKD tanımlanmış. Belirleme dökümante edilir.
- Ücretsiz tedarik etmek: Ücreti çalışandan alınamaz (Md 5/1-c).
- Çalışanın görüşünü almak: KKD seçiminde çalışan veya temsilcisinin görüşü alınmalıdır (Md 5/1-ç).
- Eğitim vermek: Donanımın kullanımı, sınırları, bakımı çalışana öğretilir.
- Periyodik kontrol yapmak: Üretici talimatına göre (örneğin paraşüt tipi kemer 6 ayda bir yetkili kişi).
- Hasarlı KKD'yi değiştirmek: Etkinliği şüpheli, son kullanma tarihi geçmiş donanım derhal kullanım dışı.
KKD Seçim Süreci — 5 Adımda Uygulama
Doğru KKD seçimi tek bir form doldurmaktan ibaret değildir. Sahada işe yarayan süreç şu sırayı izler:
Adım 1 — Tehlikeyi belirle
Faaliyet, ekipman ve süreç başına maruziyet türlerini listele: mekanik, kimyasal, biyolojik, fiziksel (gürültü, titreşim, sıcaklık), ergonomik, psikososyal. Bu listeyi risk değerlendirmesi formundan veya saha gözleminden çıkarın.
Adım 2 — Riski hesapla
Fine Kinney veya 5×5 risk matrisi yöntemiyle riski sayısal değere dönüştür. Risk kabul edilebilir seviyenin üstündeyse aksiyon zorunlu. KKD seçimi sadece kabul edilemez veya tolere edilebilir-üst seviye için anlamlıdır.
Adım 3 — Kontrol hiyerarşisini uygula
Önce kaynağı yok et, sonra ikame, sonra mühendislik kontrolleri, sonra idari kontroller. KKD en son seçenek. "KKD ucuz, mühendislik kontrolü pahalı" mantığıyla KKD'ye atlamak hem mevzuat ihlali hem fiili güvensizliktir.
Adım 4 — Uygun KKD'yi seç
Rezidüel riske göre uygun standartta KKD belirle. CE işareti, EN/ISO numarası ve üretici performans verisi (geçirgenlik süresi, koruma sınıfı, kayma direnci) etiketten doğrulanır. Sahte CE işareti riskine karşı tedarikçinin teknik dosyasını isteyin.
Adım 5 — Eğitim ver, denetle, kayıt al
6331 Md 17 uyarınca kullanıcıya nasıl giyileceği, bakımı, sınırları, değiştirme zamanı eğitim verilir. Her kullanım öncesi görsel kontrol; periyodik kontrol üretici talimatına göre. Eğitim ve kontrol kayıtları imza karşılığı dosyalanır.
Sektör Uygulama Örnekleri
| Sektör | Tipik Tehlike | Önerilen KKD + Standart |
|---|---|---|
| İnşaat şantiyesi | Düşen cisim, yüksekte çalışma, kayma, gürültü | Baret EN 397 · Reflektif EN ISO 20471 · İş ayakkabısı EN ISO 20345 S3 · Paraşüt EN 361 · Kulak tıkacı EN 352-2 |
| Metal/CNC atölye | Sıçrayan talaş, gürültü, ergonomik, kesik | Gözlük EN 166 · Kulaklık EN 352-1 · Mekanik eldiven EN 388 (kesilme 5) · İş ayakkabısı S1P |
| Kimya laboratuvarı | Sıvı sıçraması, gaz/buhar maruziyeti | Vizör EN 166 · Kimyasal eldiven EN 374 (geçirgenlik sınıfı 6) · Yarım maske EN 140 + filtre EN 14387 · Önlük EN 13034 |
| Sağlık (hastane, ameliyathane) | Biyolojik, kesilme/batma, lazer | FFP3 maske EN 149 · Tıbbi eldiven EN 455 + EN 374-5 · Kaymaz iş ayakkabısı EN ISO 20347 · Lazer gözlüğü EN 207 |
| Gıda üretimi (soğuk depo) | Soğuk maruziyet, hijyen, kayma | Termal eldiven EN 511 · Soğuk geçirgenlik elbise EN 342 · Kaymaz çizme EN ISO 20345 S4 · Hijyenik kep |
Sıkça Sorulan Sorular
KKD ücretini çalışandan alabilir miyim?
Hayır. 6331 Md 17/2 ve KKD Yönetmeliği Md 5/1-c uyarınca KKD ücretsiz tedarik edilir. İşveren bedelini çalışandan tahsil edemez. İhlal halinde idari para cezası uygulanır.
CE işareti olmayan KKD kullanılabilir mi?
Hayır. KKD Yönetmeliği Madde 5/1-d uygun CE işaretine sahip olmayan KKD'nin işyerinde kullanılmasını yasaklar. Sahte CE etiketi riskine karşı tedarikçiden üretici teknik dosyasını ve uygunluk beyanını isteyin.
EN ISO 20345:2022 ile 2011 versiyonu arasındaki fark nedir?
2022 güncellemesi en önemli değişiklik kayma testi standardını basitleştirdi. Eski standartta SRA (sade zemin), SRB (yağlı zemin), SRC (her ikisi) ayrımı vardı. 2022 versiyonunda SR tek başına varsayılan kayma testi olarak tanımlandı; ek koruma için RP, RS, FO gibi sembol kodları kullanılıyor. 2024 sonrası alınan ayakkabılarda etikette "2022" yazmalı.
Çalışanın KKD takmaması durumunda ne yapılır?
6331 Md 19 çalışana KKD'yi kurallara uygun kullanma yükümlülüğü verir. İşveren önce yazılı uyarı, sonra iş sözleşmesinden doğan disiplin maddeleri uygulayabilir. Ancak işverenin uygun KKD tedariği + eğitim + bakım yükümlülüklerini tam yerine getirmiş olması şarttır. Tek taraflı çalışana suç yüklenemez.
KKD'nin son kullanma tarihi olur mu?
Evet. Üretici teknik dosyasında raf ömrü ve kullanım ömrü ayrı belirtilir. Örneğin baretler depoda 5 yıl, kullanımda 3 yıl; paraşüt tipi emniyet kemerleri 5-10 yıl, ağır darbeden sonra hemen kullanım dışı. Etikette üretim tarihi (genelde DD/MM/YYYY veya saat sembolü) ve son kullanma kontrol edilir.
Tek bir KKD birden fazla tehlikeden korur mu?
Bazı durumlarda evet. Örneğin baret + entegre kulaklık (EN 352-3) hem darbe hem gürültü; tam yüz maske (EN 136) hem solunum hem göz; iş ayakkabısı S3 hem darbe hem delici taban hem statik. Ancak tek KKD ile tüm risklere koruma illüzyona kapılmayın — etiketinde hangi standartlara uyduğu net yazar.
Pratik Çıktı — KKD Seçim Tablonuzu Hazırlayın
Bu yazıdaki 6 kategori × EN standart matrisi her işyerinde başlangıç çerçevesidir. Kendi işyerinizin tehlike profili için 7 risk kategorisinde 100+ kriter taraması yapan ücretsiz interaktif aracımız var:
İlgili Araç: KKD Seçim Yardımcısı
Tehlikelerinizi seçin, sektörünüzü belirleyin — uygun KKD'leri EN standart kodlarıyla listeleyen, firma + tarih kapaklı PDF rapor üreten ücretsiz aracı kullanın. Kayıt gerekmez.
İşyerinizdeki KKD seçimini risk değerlendirmesi, eğitim kayıtları ve periyodik kontrollerle bütünleşik takip etmek istiyorsanız Riskmatik'in 27 modüllük dijital İSG sistemi tek panelde sahada işinizi kolaylaştırır. Ücretsiz başlangıç paketi 150 AI kredisi sunar, kredi kartı gerekmez.
Mevzuat kaynakları: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (RG 30.06.2012 — 28339), Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik (RG 02.07.2013 — 28695), İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (RG 29.12.2012 — 28512), ISO 45001:2018 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri standardı, EN ISO 20345:2022 İş Güvenliği Ayakkabıları standardı.