Özet Cevap
LOTO (Lockout-Tagout) bakım/onarım sırasında ekipmanın enerjisini izole edip kazara çalıştırmayı önleyen prosedürdür. 25.04.2013 tarihli 28628 sayılı İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği ile zorunludur. Standart akış 6 adımdır: hazırlık → bildirim → kapatma → izolasyon → kilit + etiket → enerji-sıfırlama doğrulama.
Türkçe karşılık: Türk İSG mevzuatı resmi bir karşılık tanımlamaz; sektörel uygulamada en yaygın kısaltma EKED (Etiketle, Kilitle, Emniyete Al, Dene) — OSHA 1910.147 "Lockout-Tagout" prosedürünün Türkçe iş güvenliği uygulama adı. "Kilitleme-Etiketleme" ve "Enerji Kesme ve Kilitleme" eş anlamlı kullanılır.
Bakım sırasındaki kazaların büyük çoğunluğu "ekipman kapalıydı, bir an açıldı, çalışan içerideydi" senaryosuyla başlar. LOTO prosedürü bu senaryoyu donanımla imkansız hale getirir — kilit anahtarı işi yapan çalışanın cebinde, etiket de "kim ne sebeple ne zaman kapattı" sorusunu cevaplar. Bu rehberde 28628 sayılı Yönetmelik altında LOTO'nun yasal dayanağı, 6 adımlık uygulama, enerji tipleri, sorumlu rolleri ve sektör örnekleri.
28628 Sayılı Yönetmelik — LOTO'nun Yasal Dayanağı
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği 25 Nisan 2013 tarihli 28628 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Yönetmeliğin EK-I "İş Ekipmanlarına Sağlık ve Güvenlik Şartları" bölümünde bakım/onarım sırasında enerji izolasyonu doğrudan tanımlanır:
"İş ekipmanlarının bakım, onarım veya değişiklik yapılması durumlarında, ekipman enerji kaynağından ayrılmalı, hareketli parçalar durdurulmalı, basınçlı sistemler boşaltılmalıdır. İlgili enerji kaynakları kilitlenerek etiketlenmeli; bu kilit/etiket sadece işi yapan kişi veya yetkilendirdiği gözetmen tarafından kaldırılabilmelidir."
Bu cümle endüstri dünyasında uzun yıllardır kullanılan Lockout-Tagout (LOTO) uygulamasının Türkiye'deki yasal karşılığıdır. ABD OSHA 29 CFR 1910.147 standardı + Avrupa EN 60204-1 standardı ile uyumlu.
Enerji İzolasyonu Gereken 6 Enerji Tipi
LOTO sadece "elektrik kes" değildir. Bir ekipmanda 1'den fazla enerji türü olabilir; hepsi izole edilmeden bakım başlatılamaz.
| Enerji Tipi | İzolasyon Yöntemi | Doğrulama |
|---|---|---|
| 1. Elektrik | Şalter / kesici / fişi kilitle | Volt ölçer ile fazlar arası 0 V ölçüm |
| 2. Hidrolik | Pompa kapama vanası + emniyet ventili açık | Basınç göstergesi 0 bar |
| 3. Pnömatik (basınçlı hava) | Hava beslemesi kapama vanası + tahliye | Manometre 0 + akış kontrolü |
| 4. Mekanik (yaylar, yerçekimi) | Mekanik blok / yastık / takoz desteği | Hareket testi (parça düşmüyor / dönmüyor) |
| 5. Termal | Soğuma süresi bekle, ısı kaynağı izole | Termometre, infrared sıcaklık ölçer |
| 6. Kimyasal / Proses | Boru hattı izolasyon kepi, çift vana, körleme | Gaz/sıvı detektör, drenaj kontrolü |
LOTO 6 Adımlı Standart Akış
Adım 1 — Hazırlık ve Planlama
Yapılacak iş tanımlanır: bakım kapsamı, çalışan ekibi, süre, gereken aletler. Ekipmanın tüm enerji kaynakları tespit edilir (genelde 2-4 farklı tip aynı makinede). Risk değerlendirmesi yapılır, gerekli KKD belirlenir. İlk LOTO yapılmadan önce ekipmanın "Enerji İzolasyon Şeması" hazır olmalıdır.
Adım 2 — Etkilenecek Çalışanlara Bildirim
Ekipman kullanıcıları (operatör, vardiya amiri) ve aynı hatta çalışanlar LOTO başlatılacağını yazılı olarak bilgilendirilir. Üretim akışı durdurulur. "Bu makineyi şu saatte kapatıyoruz, bakım X dakika sürecek" tipi net mesaj.
Adım 3 — Kontrollü Kapatma
Operatör normal prosedüre göre ekipmanı durdurur (acil stop kullanmaz). Aniden kapatma yerine sıralı durdurma — proses güvenli noktaya ulaşır, dönen parçalar yavaşlar, sıcak yüzeyler erişilebilir hale gelmek için bekler.
Adım 4 — Enerji Kaynaklarını İzole Et
Yukarıdaki 6 enerji tipi tablosuna göre tüm kaynaklar izole edilir. Elektrik şalteri OFF konumuna alınır, hidrolik pompa vanası kapatılır, basınçlı hava boşaltılır. Mekanik enerji için blok/yastık yerleştirilir.
Adım 5 — Kilit + Etiket Uygulama
Her izolasyon noktasına kişisel kilit + etiket takılır. Etikette:
- Kapatan kişinin adı + iletişim numarası
- Kapatma tarihi + saati
- Sebep (örnek: "Konveyör rulman değişimi, açmayın")
- Beklenen geri açma zamanı
Birden fazla çalışan aynı ekipmanda çalışıyorsa group lockout uygulanır — multi-lock hasp ile her çalışan kendi kilidini takar. Tüm kilitler sökülmeden enerji verilemez.
Adım 6 — Sıfır Enerji Doğrulama (TRY)
LOTO'nun en kritik adımı: enerjinin gerçekten 0 olduğunu test edin. Try-Out (deneme) prensibi:
- Ölçüm: Volt ölçer, manometre veya basınç göstergesi ile sıfır enerji teyidi.
- Tahliye: Kalan enerji boşaltıldı mı? Kapasitör deşarjı, hidrolik basınç drenajı, basınçlı sistem tahliyesi tamamlandı mı?
- Deneme: Çalıştırma butonuna basarak ekipmanın çalışmadığını fiilen doğrulayın. ANSI/ASSP Z244.1-2024 ve TS EN ISO 14118:2017 standartlarının özünü oluşturan adımdır.
Bu 6 adım tamamlandıktan sonra bakım/onarım başlar. İş bitiminde ters sırayla işlem yapılır: alan temizliği → koruyucular yerine → çalışanlar uzaklaştır → kilit + etiket çıkar → bildirim → enerji ver → çalışma testi.
Sorumlu Rolleri ve Yetki Hiyerarşisi
| Rol | Sorumluluk |
|---|---|
| Yetkili Çalışan (Authorized) | LOTO eğitimi almış, prosedürü uygulayan, kilit takan/çıkaran çalışan. Bakım/onarımı bizzat yapan kişidir. |
| Etkilenen Çalışan (Affected) | Ekipmanı normalde kullanan veya aynı sahada çalışan. LOTO başladığında bilgilendirilir, kilide dokunamaz. |
| Diğer Çalışan (Other) | Saha geçişi yapan çalışan. LOTO etiketini görür, kilit/etiket asla kaldırılmaz uyarısı verilmiştir. |
| Bakım Süpervizörü | LOTO planını onaylar, grup kilidi durumunda master kayıt tutar, prosedür uygunluğunu denetler. |
Kritik kural: Bir çalışanın kilidini başka bir çalışan kaldıramaz — istisnasız. Kişi sahada değilse (vardiya bitti, hastalandı, izinli) bakım süpervizörü resmi prosedürle (kişi telefonla aranır, durum onaylanır, yazılı kayıt tutulur) master anahtarla açabilir. Aksi takdirde sorumluluk açan kişidedir.
Sektör Uygulama Örnekleri
| Sektör / Ekipman | Tipik Enerji Tipleri | Özel Riskler |
|---|---|---|
| Üretim hattı konveyörü | Elektrik + mekanik (kayışlar) | Kayış yaylanma, asılı yük |
| Hidrolik pres | Elektrik + hidrolik + mekanik | Pres tablası düşmesi, akümülatör basıncı |
| CNC işleme merkezi | Elektrik + pnömatik + servo | Servo motor ataleti, soğutma sıvısı sıçraması |
| Buhar kazanı / boyler | Elektrik + termal + basınç + yakıt | Termal yanma, yakıt sızıntısı, baca basıncı |
| Trafo / şalt sahası | Yüksek gerilim + kapasitör | İndüksiyon, ark, kapasitör boşalmama |
| Kimyasal reaktör | Elektrik + termal + proses (kimyasal) | Toksik buhar, reaksiyon, basınç birikimi |
LOTO Eğitimi ve Denetim
6331 sayılı İSG Kanunu Md 17 + 28628 sayılı Yönetmelik EK-II uyarınca LOTO yapacak çalışan bu konuda özel eğitim almış olmalıdır. Eğitimde:
- LOTO prosedürünün adımları (yukarıdaki 6 adım)
- İşyerindeki ekipmanların enerji izolasyon şemaları
- Kilit + etiket malzemelerinin kullanımı
- Group lockout pratiği
- Acil durum senaryosu (yanlışlıkla kilit takıldığında ne yapılır)
İSG uzmanı veya bakım süpervizörü periyodik denetim yapar: LOTO uygulamaları gerçek hayatta prosedüre uygun mu? Etiketler doğru dolduruluyor mu? Eksik / hatalı uygulamalar düzeltici faaliyetle kapatılır.
Sıkça Sorulan Sorular
LOTO sadece elektrik için mi?
Hayır. LOTO her türlü tehlikeli enerji formunu kapsar — elektrik, hidrolik, pnömatik, mekanik, termal, kimyasal. Bir ekipmanda birden fazla tip varsa hepsi izole edilmelidir.
Kilidim olmadan etiket yeterli mi?
Hayır. Etiket tek başına uyarıdır, fiziksel engel değildir. Yetkisiz biri tarafından kaldırılabilir. Mevzuat ve uluslararası standart (OSHA 1910.147) kilit + etiket kombinasyonunu zorunlu kılar. İstisna: izolasyon noktası mekanik olarak kilitlenemiyorsa (eski tesis), tek başına etiket "yasal kabul edilebilir" sınırda kullanılır ancak ek önlem (sürekli gözetmen) gerekir.
LOTO formu (izin belgesi) zorunlu mu?
Yönetmelik formdan bahsetmez, ancak ISO 45001 Md 8.1.2 + saha pratiği LOTO işleminin yazılı kayıt altına alınmasını gerektirir. Form üzerinde: ekipman adı, enerji noktaları listesi, kilit + etiket bilgileri, yapan çalışan imzası, denetleyen amir imzası, sıfır enerji doğrulama tarihi/saati bulunur.
Vardiya değişiminde LOTO devri nasıl yapılır?
İdeal: vardiya bitiminde LOTO sökülür, ekipman güvenli duruma alınır, yeni vardiya kendi LOTO'sunu uygular. Bakım uzun sürerse ve süreklilik gerekli ise: yeni vardiyanın yetkili çalışanı kendi kilidini takar, eski vardiya çalışanı kendi kilidini söker (overlap). Hiçbir koşulda boş bırakılmaz.
Acil durumda LOTO bypass edilebilir mi?
Yangın, gaz kaçağı, can kaybı riski gibi gerçek acil durumlarda hayır kurtarma önceliklidir. Acil müdahale ekibi LOTO'yu bypass edebilir, ancak olay yazılı kayıt altına alınır + 24 saat içinde root cause analizi başlatılır. Bu istisna durumdur — rutin operasyonda LOTO zorunludur.
Pratik Çıktı — LOTO Prosedürünüzü Üretin
İlgili Araç: LOTO Prosedür Oluşturucu
Makinenizi + enerji tiplerini seçin, ekipmana özel LOTO prosedür dokümanını PDF olarak üretin. Kilit/etiket bilgileri + 6 adım kontrol listesi + sorumlu imzaları dahil. Ücretsiz, kayıt gerekmez.
Mevzuat kaynakları: 6331 sayılı İSG Kanunu (RG 30.06.2012 — 28339), İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG 25.04.2013 — 28628), OSHA 29 CFR 1910.147 (The Control of Hazardous Energy / Lockout-Tagout), EN 60204-1 Makina Elektrik Donanımı standardı, ISO 45001:2018 Md 8.1.2 Operasyonel kontrol.