5x5 matris risk değerlendirme, olasılık (1-5) ve şiddet (1-5) puanlarının çarpımıyla 1-25 arası risk skoru üreten basit ve hızlı uygulanabilen risk değerlendirme yöntemidir.
ISO 45001 Md 6.1.2 ve RG 33211 (İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği) kapsamında kabul edilen 5 risk değerlendirme yönteminden biridir.
5x5 matris, iş sağlığı ve güvenliği uygulamalarında en yaygın tercih edilen kantitatif risk değerlendirme yöntemidir. İki değişkenli yapısı (olasılık × şiddet) sayesinde hızlı uygulanır, ekip toplantılarında ortak puanlama yapmaya elverişlidir ve risk haritasını görsel bir matriste sunar. Uluslararası literatürde "L matrisi" olarak da geçer.
Aşağıda 5x5 matrisin formülü, olasılık ve şiddet puan tabloları, risk skorunun 5 kategoriye nasıl haritalandığı, üç farklı sektörden saha örnekleri, mevzuat çerçevesi, Fine-Kinney ve HAZOP ile karşılaştırması, yapay zeka ile madde üretimi konusu ve sık sorulan sorulara yer veriliyor.
5x5 Matris Formülü
Risk skoru iki değişkenin çarpımıyla elde edilir:
Risk Skoru (R) = Olasılık (O) × Şiddet (Ş)
Her iki değişken 1-5 arası puan alır. Sonuç 1-25 aralığında bir risk skorudur.
Yöntemin "5x5" adı, her iki değişkenin 5 puan skalasından oluşmasından gelir. Matris görsel olarak 5 satır × 5 sütun şeklinde çizildiğinde 25 hücreli bir tablo ortaya çıkar — her hücre bir risk skorunu temsil eder.
Olasılık (O) Puan Tablosu
Olasılık, tehlikenin gerçekleşme ihtimalini ve sıklığını birlikte değerlendirir. Mevcut kontrol önlemleri, geçmiş kaza-ramak kala kayıtları ve saha gözlemleri dikkate alınarak puan verilir.
- 5 — Çok Yüksek: Günlük veya sürekli gerçekleşir; neredeyse kesindir.
- 4 — Yüksek: Haftada bir gerçekleşme beklenir.
- 3 — Orta: Ayda bir gerçekleşme ihtimali vardır.
- 2 — Düşük: Yılda birkaç kez gerçekleşebilir.
- 1 — Çok Düşük: Yılda bir veya daha seyrek görülür.
Şiddet (Ş) Puan Tablosu
Şiddet, olayın gerçekleşmesi durumunda çalışan, ekipman ve çevre üzerindeki etkisini ölçer. Mevcut kontrol önlemleri etkisiz kaldığı varsayımıyla en kötü senaryo puanlanır.
- 5 — Felaket: Ölüm, birden fazla ölüm, kalıcı sakatlık; tesisin uzun süreli kaybı, ciddi çevresel zarar.
- 4 — Kritik: Uzun süreli tedavi gerektiren yaralanma, meslek hastalığı; 30 gün üzeri iş kaybı.
- 3 — Orta: Tedavi gerektiren yaralanma; 3-30 gün iş kaybı.
- 2 — Hafif: İlk yardımla geçiştirilebilir; 1-3 gün iş kaybı.
- 1 — Önemsiz: Ramak kala olay; iş kaybı yok, küçük yaralanma riski.
Risk Skoru Yorumu — 5 Kategori
Elde edilen 1-25 arasındaki skor, beş risk seviyesinden birine karşılık gelir. Renk kodları saha pratiğinde ortak dildir:
| Skor | Kategori | Renk | Aksiyon Süresi |
|---|---|---|---|
| 20-25 | Kabul Edilemez | Kırmızı | Faaliyet derhal durdurulur, acil önlem alınmadan devam edilemez |
| 15-19 | Çok Yüksek | Turuncu | 1 hafta içinde önlem; geçici ek tedbirler |
| 9-14 | Yüksek | Sarı | 1 ay içinde düzeltici faaliyet |
| 5-8 | Orta | Mavi | 3 ay içinde planlı önlem |
| 1-4 | Düşük | Yeşil | Mevcut durumla izleme, rutin kontrol |
Bu eşikler RG 33211 tarafından sayısal olarak dayatılmaz; işyerine özel risk kabul kriteri olarak belirlenip dokümante edilir. Önemli olan: aynı işyerinde aynı kriterin tutarlı kullanılması ve değerlendirme ekibince yazılı kabul edilmesidir (ISO 45001 Md 6.1.2.2).
5x5 Matris Tablosu
Matris görsel olarak çizildiğinde, her hücre bir risk skorunu gösterir. Sütunlar olasılık (soldan sağa 1→5), satırlar şiddet (alttan üste 1→5):
| Şiddet ↓ / Olasılık → | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| 5 (Felaket) | 5 | 10 | 15 | 20 | 25 |
| 4 (Kritik) | 4 | 8 | 12 | 16 | 20 |
| 3 (Orta) | 3 | 6 | 9 | 12 | 15 |
| 2 (Hafif) | 2 | 4 | 6 | 8 | 10 |
| 1 (Önemsiz) | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Saha Örneği 1 — Matbaa: Solvent Bazlı Mürekkep Temizliği
Orta ölçekli ofset baskı atölyesinde gün sonu silindir temizliği yapılırken solvent bazlı kimyasallar (toluen, ksilen içerikli) kullanılıyor. Temizlik bezleri açık tezgâhta bekletiliyor, yerel havalandırma yok.
- Faaliyet: Solvent bazlı mürekkep temizliği
- Tehlike: Kimyasal buhar inhalasyonu (kronik toluen maruziyeti — santral sinir sistemi etkisi)
- Olasılık (O) = 3: Orta — temizlik her vardiya sonu yapılıyor, havalandırma eksik, koku bezde uzun süre kalıyor
- Şiddet (Ş) = 4: Kritik — kronik maruziyet meslek hastalığı (Çalışma Gücü Kaybı Yönetmeliği listede), uzun süreli iş kaybı
Risk Skoru: 3 × 4 = 12 (Yüksek — sarı, 1 ay içinde aksiyon)
Önerilen aksiyon: Tezgâh üstü yerel havalandırma (cebri emiş davlumbazı) kurulumu; solvent bezlerinin metal kapaklı kaba toplanması; ABEK1P3 filtreli yarım yüz maske; her vardiya öncesi kısa eğitim; yıllık periyodik solvent ortam ölçümü.
Saha Örneği 2 — Hastane Ameliyathanesi: Elektrokoter + Alkollü Antiseptik
Cerrahi prosedürde cilt antiseptiği (%70 alkol bazlı) uygulandıktan hemen sonra elektrokoter (yüksek frekans elektrik) ile kesi yapılıyor. Alkolün kuruması beklenmeden işleme başlanması cerrahi yangın sendromu olarak bilinen ciddi ama nadir bir olaya yol açabilir.
- Faaliyet: Elektrokoter kullanımı (alkollü antiseptik sonrası)
- Tehlike: Yangın (cerrahi alanında parlama)
- Olasılık (O) = 2: Düşük — kurum içi protokol var, hemşire kontrol noktası mevcut, ancak yoğun dönemde atlama riski
- Şiddet (Ş) = 5: Felaket — hasta ölümü veya kalıcı yanık hasarı, hekim sorumluluğu
Risk Skoru: 2 × 5 = 10 (Yüksek — sarı, 1 ay içinde aksiyon)
Önerilen aksiyon: Alkol kuruma süresi 3 dakika protokole bağlanır; ameliyathane masasına görsel zamanlayıcı; anesteziden "hazır" sözlü onayı zorunlu (time-out checklist); yangın söndürme tüpü mesafe içinde; yıllık tüm cerrahi ekip eğitimi (RG 28907 İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği eğitim periyodu).
Saha Örneği 3 — İnşaat: 3 Metre Üstü İskele Çalışması
Konut inşaatı dış cephe işinde çelik boru iskele üzerinde çalışılıyor. İskele kurulum kontrolü haftalık, ancak yaşam hattı yok; çalışanlara verilen paraşüt tipi emniyet kemerini ankara karabini taşınabilir bağlama noktasına bağlıyorlar.
- Faaliyet: 3 metre üstü dış cephe iskelesi üzerinde çalışma
- Tehlike: Yüksekten düşme — kafa travması, omurga yaralanması
- Olasılık (O) = 4: Yüksek — günlük çalışma, iskele kenar koruması eksik, yağmurlu havada zemin kaygan, taşeron rotasyonu yüksek
- Şiddet (Ş) = 5: Felaket — 3 metre üstü düşme SGK kayıtlarında ölümlü kaza nedenleri arasında ilk sıralarda
Risk Skoru: 4 × 5 = 20 (Kabul Edilemez — kırmızı, faaliyet bu koşulda devam edemez)
Önerilen aksiyon: Faaliyet durdurma kararı; çelik halat yaşam hattı kurulumu (iskele üst çıtasına paralel); iskele tüm seviyelerinde 1 metre yüksekliğinde korkuluk + ara çıta + topuk levhası; her vardiya başı iskele kontrol formu (sorumlu inşaat mühendisi imzası); paraşüt tipi emniyet kemeri yaşam hattına bağlanır; günlük kısa toolbox toplantısı; yağmur/rüzgâr durumunda iş durdurma eşiği (saatte 50 km/sa rüzgâr veya görüş 30 metre altı).
Mevzuat Çerçevesi — RG 33211, 6331 Sayılı Kanun, ISO 45001
5x5 matris uygulaması bir tercih değil mevzuat zorunluluğunun karşılanmasıdır. Üç katmanlı çerçeve:
6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu — Md 10
İşveren, işyerinde risk değerlendirmesi yaptırmakla yükümlüdür. Risk değerlendirme ekibi en az dört unsurdan oluşur: işveren veya işveren vekili, İSG uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi. Risk değerlendirmesi yapılmadan ilgili iş yapılamaz (Md 13 çalışmaktan kaçınma hakkı).
RG 33211 — İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği
Risk değerlendirme yöntemleri açıkça listelenmiştir. 5x5 matris bu yöntemler arasında yer alır; Fine-Kinney, HAZOP, JSA ve diğer yöntemler de eşit geçerlidir. Yönetmelik metodoloji dayatmaz, işyerine uygunluk şartı koşar (Md 7). Yenileme periyotları (Md 12):
- Az Tehlikeli işyeri: En geç 6 yılda bir
- Tehlikeli işyeri: En geç 4 yılda bir
- Çok Tehlikeli işyeri: En geç 2 yılda bir
- İşyerinin taşınması, ekipman değişikliği, yeni faaliyet eklenmesi, iş kazası veya meslek hastalığı yaşanması, mevzuat değişikliği durumlarında anında kısmen veya tamamen yenilenir.
ISO 45001:2018 — Md 6.1.2 Tehlike Tanımlama ve Risk Değerlendirme
Kuruluş tehlikeleri proaktif olarak tanımlar, riskleri ve fırsatları değerlendirir. Standart metodoloji dayatmaz ancak şu zorunlulukları getirir: (1) kullanılan metodoloji dokümante edilir, (2) risk kabul kriterleri yazılı belirlenir, (3) süreç tutarlı uygulanır, (4) çalışan katılımı sağlanır (Md 5.4), (5) değişikliklerde güncellenir. 5x5 matris bu gereksinimlerin tümünü destekler.
5x5 vs Fine-Kinney vs HAZOP — Karşılaştırma
RG 33211 tarafından kabul edilen üç başlıca metodun pratik farkları:
| Kriter | 5x5 Matris | Fine-Kinney | HAZOP |
|---|---|---|---|
| Formül | O × Ş | O × Ş × F | Sapma analizi (anahtar kelime + parametre) |
| Bileşen sayısı | 2 değişken | 3 değişken | Kalitatif çoklu kombinasyon |
| Karmaşıklık | Düşük | Orta | Yüksek |
| Uygulama süresi | Hızlı | Orta | Yavaş (haftalar) |
| Maruziyet süresi | Değerlendirmez | Değerlendirir (F faktörü) | Dolaylı |
| Saha kullanımı | Hızlı tarama, ekip toplantısı | Detaylı endüstriyel ortam | Proses güvenliği (kimya/petrol) |
| Mevzuat (RG 33211) | Kabul ediliyor | Kabul ediliyor | Kabul ediliyor |
| AI ile otomasyon | Sınırlı (basit kategori) | İyi (üç bileşen kombinasyonu öğrenilebilir) | Düşük (uzman bilgisi yoğun) |
Detaylı karşılaştırma ve sektör bazlı yöntem seçimi için Fine-Kinney Risk Analizi Yöntemi ve Risk Değerlendirme Yöntemleri Karşılaştırma yazılarını inceleyebilirsiniz.
5x5 Matrisinin Güçlü Yönleri
- Hesaplama kolaylığı: Sadece iki değişken çarpılır; saha ekibi 10 dakikada öğrenir.
- Görsel anlaşılırlık: Matris tablosu renkli hücrelerle gösterildiğinde risk haritası bir bakışta okunur.
- Ekip toplantılarında pratik: Çalışan temsilcisi + İSG uzmanı + işveren vekili birlikte puanlama yapabilir (6331 SK Md 10 katılım ilkesi).
- Standartlara uyum: RG 33211, ISO 45001 Md 6.1.2 ve ISO 31000 risk yönetimi ilkeleriyle uyumlu.
- AI üretimine elverişli: İki değişkenli yapı yapay zeka çıktısının doğrulanması için açık ve denetlenebilir bir mantık sağlar.
5x5 Matrisinin Sınırları
- Maruziyet süresi değerlendirilmez: Günde 1 saat maruz kalan çalışan ile 8 saat maruz kalan çalışan aynı skoru alır. Fine-Kinney F (frekans) faktörüyle bu boşluğu kapatır.
- Yarı kantitatif: Puanlama subjektifliğe açıktır. Aynı tehlikeye iki farklı değerlendirici farklı puan verebilir. Ekip ilkesi (6331 Md 10) bu sapmayı azaltır.
- Geniş ölçek eksikliği: 25 üst limit, felaket düzeyindeki tehlikelerle düşük ama önemli riskler arasındaki kontrastı vurgulamada Fine-Kinney (max 10.000) kadar güçlü değildir.
- Proses sapmaları için yetersiz: Kimya/petrol tesislerinde sıcaklık-basınç-debi sapmalarının kombinasyonel etkisi 5x5 ile yakalanamaz; HAZOP gerekir.
Yapay Zeka ile 5x5 Madde Üretimi
Riskmatik platformunda 5x5 matris uygulaması hibrit akışla yürür: yapay zeka bölüm, faaliyet, ekipman ve NACE kodu bağlamında risk maddesi taslakları üretir, ardından risk değerlendirme ekibi her maddeyi gözden geçirir, gerekirse düzenler ve onaylar.
Defense-in-depth katmanları:
- Bağlam sandbox: AI üretim faaliyet/ekipman listesi dışına çıkmaz; halüsinasyon engellenir.
- Çıktı sınırı: Tek bir analiz için maksimum madde sayısı sınırlı tutulur; AI "daha fazla madde" üretmek için yapay tehlike uydurmaz.
- ISO referans whitelist: Mevzuat alıntıları (RG numarası, madde, ekleme tarihi) AI tarafından serbestçe değil önceden onaylı kaynak listesinden çekilir.
- İnsan onay zinciri: Hazırlayan + İSG uzmanı + işyeri hekimi + çalışan temsilcisi imzaları olmadan analiz onaylı sayılmaz (ISO 45001 Md 7.5.3 dokümante bilgi kontrolü).
- Revizyon takibi: Her güncelleme rev numarası + tarih + gerekçe ile kaydedilir; denetimde forward-only audit zinciri sunulur.
Bu yapı sayesinde AI üretimi denetimde sorgu kaynağı olmaz; aksine her madde için ekip imza zinciri ve kanıt zinciri (eski faaliyet listesi, NACE kodu, kullanılan algoritma versiyonu) sunulabilir.
5x5 Matrisi Uygularken Sık Yapılan Hatalar
- Mevcut kontroller dikkate alınmadan puanlama: "Korkuluk yok varsayımıyla" puanlama gerçek riski yansıtmaz. Mevcut kontroller dahil edilir, kalıntı risk hesaplanır.
- Tek değerlendirici ile uygulama: 6331 Md 10 ekip ilkesini ihlal eder; denetimde bulgu konusudur.
- Risk kabul kriterinin yazılı belirlenmemesi: ISO 45001 Md 6.1.2.2 ihlali. "10 ve üzeri kabul edilmez" kararı yazılı dokümante edilmelidir.
- Sonuçların aksiyona dönüşmemesi: Risk skoru yüksek çıkan maddeler için düzeltici faaliyet açılmazsa risk değerlendirme bir formaliteye dönüşür; iş kazası sonrası bu kritik bulgudur.
- Periyodik yenileme atlanması: RG 33211 Md 12 sürelerine uyulmaması doğrudan idari para cezası ve denetimde başlıca bulgudur.
Sık Sorulan Sorular
5x5 matris risk değerlendirme nasıl hesaplanır?
Risk skoru, olasılık (1-5) ile şiddet (1-5) puanlarının çarpımıyla elde edilir: R = O × Ş. Olasılık tehlikenin gerçekleşme sıklığını (1 çok düşük, 5 çok yüksek), şiddet ise olası sonucun ağırlığını (1 önemsiz, 5 felaket) puanlar. Sonuç 1-25 aralığında bir risk skorudur ve 5 kategoriye haritalanır: 1-4 Düşük, 5-8 Orta, 9-14 Yüksek, 15-19 Çok Yüksek, 20-25 Kabul Edilemez.
5x5 mi Fine-Kinney mi tercih edilmelidir?
İşletmenin maruziyet profiline göre seçilir. 5x5 matris hızlı tarama, ofis/ticaret/hizmet ortamı ve ekip atölyeleri için pratiktir. Fine-Kinney (O × Ş × F) değişken vardiyalı, periyodik bakım-arıza işleri ve farklı maruziyet sürelerine sahip üretim ortamları için daha doğru skorlama verir. RG 33211 her iki yöntemi de kabul eder.
Olasılık skoru nasıl belirlenir? Sübjektif değil mi?
Olasılık skoru tahmin değil, mevcut kontrol önlemleri ve geçmiş kayıtlar dikkate alınarak verilir. Veri kaynakları: ramak kala kayıtları, iş kazası geçmişi, periyodik bakım frekansı, çalışan saha gözlemleri. Sübjektifliği azaltmak için risk değerlendirme ekibi (işveren vekili + İSG uzmanı + işyeri hekimi + çalışan temsilcisi) birlikte puanlar; tek değerlendirici puanı kabul edilmez.
Risk puanı 20+ çıkarsa ne yapılır?
Risk skoru 20-25 aralığında "Kabul Edilemez" seviyededir. İşveren ilgili faaliyeti derhal durdurmak veya alternatif güvenli yöntemle yürütmekle yükümlüdür (6331 SK Md 13). Mühendislik kontrolü (toplu koruma), ardından idari önlem ve son olarak KKD sıralaması uygulanır. Düzeltici faaliyet kaydı açılır, sorumlu ve termin atanır.
ISO 45001 sertifikasyonu için 5x5 matrisi zorunlu mu?
Hayır. ISO 45001 Md 6.1.2 risk değerlendirme yapılmasını zorunlu kılar ancak metodoloji dayatmaz. Kuruluş 5x5, Fine-Kinney, HAZOP, JSA gibi yöntemlerden işine uygun olanı seçer. RG 33211 5 yöntemi açıkça listeler ve serbest seçim hakkı verir. Önemli olan yöntemin tutarlı uygulanması, dokümante edilmesi ve değişiklik olduğunda güncellenmesidir.
5x5 matris risk değerlendirme kaç yılda bir yenilenir?
RG 33211 Md 12 işyerinin tehlike sınıfına göre maksimum yenileme periyodu belirler: Az Tehlikeli 6 yıl, Tehlikeli 4 yıl, Çok Tehlikeli 2 yıl. Bu süre dışında işyerinin taşınması, yeni faaliyet eklenmesi, ekipman değişikliği, iş kazası veya meslek hastalığı yaşanması, mevzuat değişikliği durumlarında risk değerlendirmesi anında yenilenir.
Yapay zeka ile 5x5 madde üretimi denetimde kabul edilir mi?
Evet, kabul edilir — koşulu insan kontrol zinciri ve kanıt dokümantasyonudur. AI çıktısı doğrudan onaylanmaz; risk değerlendirme ekibi her maddeyi gözden geçirir, gerekirse düzenler, onaylar ve imzalar. Bakanlık denetimlerinde sorgu metodoloji + ekip imza zinciri + tarihli kayıt üzerinden ilerler. Riskmatik akışında AI üretim → ekip onayı → revizyon takibi (ISO 45001 Md 7.5.3) zorunludur.
5x5 matris ve Fine-Kinney hesaplamalarını AI destekli otomatik üreten, NACE koduna göre sektöre özgü tehlike listesi çıkaran ve revizyon zincirini ISO 45001 Md 7.5.3 uyumlu tutan bir sistem için Riskmatik platformunu inceleyebilirsiniz. 27 İSG modülü tek arayüzde, KOBİ ve OSGB segmentine yönelik açık fiyatlandırma.