İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik (Resmi Gazete: 28681, 18.06.2013; son değişiklik: RG: 31615, 01.10.2021), tüm işyerleri için acil durum eylem planı (ADP) hazırlanmasını zorunlu kılar. Yönetmeliğin 12. maddesi, planda hangi içeriklerin mutlaka bulunması gerektiğini tek tek sayar.
Bu yazıda Madde 12'nin tüm fıkralarını adım adım açıklıyor, denetimlerde sık karşılaşılan eksiklikleri ve dikkat edilmesi gereken noktaları detaylandırıyoruz. ADP'nizi hazırlarken bu rehberi kontrol listesi olarak kullanabilirsiniz.
Madde 12'nin Genel Çerçevesi
Madde 12, acil durum eylem planının iki ana unsuru olduğunu belirtir:
- Yazılı doküman: Planın ana metni; işveren bilgileri, prosedürler, tatbikat planı vb.
- Tahliye planı (kroki): Görsel olarak tüm bina/işyeri planını gösteren çizim.
Her iki unsur eksiksiz hazırlanmalı ve işveren tarafından imzalanmalıdır.
Zorunlu İçerik 1 — İşyeri Bilgileri (Madde 12/1-a)
Plan en başta şu bilgileri içermelidir:
- İşyeri unvanı (resmi ticari unvan)
- İşyeri adresi (tam adres, ilçe, il)
- İşveren adı ve soyadı
Sık yapılan hata: İşyeri unvanı yerine sadece "ABC Ltd. Şti." gibi kısa ifadeler yazılması. Tam unvan ticaret sicilindeki şekliyle yazılmalıdır (örn: "ABC Tekstil Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi").
Zorunlu İçerik 2 — Hazırlayanlar (Madde 12/1-b)
Planı hazırlayan kişilerin adı, soyadı ve unvanı belirtilmelidir. Genellikle hazırlayan ekip:
- İşveren / işveren vekili
- İSG uzmanı
- İşyeri hekimi
- Çalışan temsilcisi
Önemli not: İSG uzmanı veya işyeri hekiminin imzası yönetmelikte zorunlu değildir. Hazırlayan ekipte yer alıyorlarsa adları yazılır, ancak imza zorunluluğu sadece işveren içindir (Madde 12/2).
Zorunlu İçerik 3 — Tarihler (Madde 12/1-c)
Planda iki tarih yer almalıdır:
- Hazırlanma tarihi: Planın oluşturulduğu gün
- Geçerlilik tarihi: Bir sonraki yenileme tarihi (Madde 14'e göre 2/4/6 yıl)
Geçerlilik tarihi hesaplaması:
- Çok tehlikeli sınıf işyerleri: en geç 2 yıl
- Tehlikeli sınıf: en geç 4 yıl
- Az tehlikeli sınıf: en geç 6 yıl
İşyerinde önemli değişiklik (taşınma, ekipman, faaliyet değişikliği) olursa bu süreler beklenmeden plan yenilenir.
Zorunlu İçerik 4 — Belirlenen Acil Durumlar (Madde 12/1-ç)
Plan, işyerinde oluşabilecek acil durumların listesini içermelidir. İşyerinin sektörüne, lokasyonuna ve faaliyetine göre belirlenir.
Tipik acil durum kategorileri:
- Yangın ve patlama (tüm işyerleri için zorunlu değerlendirme)
- Doğal afetler: Deprem, sel, fırtına, çığ
- Kimyasal/biyolojik tehlikeler: Kimyasal sızıntı, gaz kaçağı
- Sabotaj ve terör
- İş kazası ve toplu zehirlenme
- Elektrik kesintisi ve teknolojik kazalar
- Salgın hastalıklar (sektöre göre)
Sık yapılan hata: Genel bir liste kopyalanması. Her acil durum, işyerine özgü şekilde değerlendirilmeli — örneğin LNG depolu bir tesis için "gaz patlaması" tek satır değil, detaylı bir senaryo olmalı.
Zorunlu İçerik 5 — Önleyici ve Sınırlandırıcı Tedbirler (Madde 12/1-d)
Her belirlenen acil durum için iki tip tedbir tanımlanır:
- Önleyici tedbirler: Acil durumun gerçekleşmesini önler (örn: yangın için yanıcı maddelerin kontrolü, periyodik bakım).
- Sınırlandırıcı tedbirler: Gerçekleştiğinde etkisini azaltır (örn: yangın söndürücüler, sprinkler sistemleri, izolasyon kapıları).
Madde 9, bu tedbirlerin toplu korumayı esas alması gerektiğini belirtir. Kişisel koruyucu donanımlar son tercih olmalıdır.
Zorunlu İçerik 6 — Müdahale ve Tahliye Yöntemleri (Madde 12/1-e)
Plan, aşağıdaki yöntemleri yazılı olarak tanımlamalıdır:
- Uyarı verme (alarm sistemi, iletişim)
- Arama ve kurtarma
- Tahliye
- Haberleşme (kim kimi hangi sırayla arar)
- İlk yardım
- Yangınla mücadele
Tahliye yöntemleri belirlenirken Madde 10, özel gruplara refakat tedbirlerinin de planlanmasını gerektirir:
- Yaşlı çalışanlar
- Engelli çalışanlar
- Gebe çalışanlar
- Misafir/ziyaretçiler
Zorunlu İçerik 7 — Tahliye Planı / Kroki (Madde 12/1-f)
Bu, denetimde en sık eksik bulunan unsurdur. Tahliye planı krokisi 7 alt unsuru mutlaka göstermelidir:
- Acil durum ekipmanları yerleri (yangın söndürücüler, hortumlar, dolaplar dahil)
- İlkyardım malzemeleri yerleri
- Kaçış yolları, toplanma yerleri, uyarı sistemleri
- Görevlendirilen çalışanların adı, soyadı, unvanı, sorumluluğu ve iletişim bilgileri
- Ulusal ve yerel kuruluşların acil irtibat numaraları:
- 112 — Tek acil çağrı numarası
- 110 — İtfaiye
- AFAD
- İl Sağlık Müdürlüğü
- İl ve İlçe Emniyet Müdürlükleri
- Özel risk barındıran bölümler (kimyasal depo, patlama riski, yüksek voltaj vb.)
- Elektrik ve gaz kesim noktaları, vanaları
Denetimde Kabul Edilmez: "Tahliye planı hazırlanacaktır" gibi ifadeler. Plan mutlaka hazır ve oluşturulmuş olmalıdır. Genel internet şablonları yetersizdir; her kat için işyerinin gerçek krokisi olmalıdır.
İmza Zorunluluğu (Madde 12/2)
Plan, aşağıdaki imza kurallarına uymalıdır:
- Her sayfa paraflı (kısa imza)
- Son sayfa tam imzalı, işveren onaylı
- Elektronik imza da geçerlidir
İSG uzmanı veya işyeri hekiminin imzası yönetmelikte zorunlu değildir — sadece hazırlayan ekipte adı yazılması yeterlidir.
Acil Durum Ekipleri (Madde 11)
Madde 12'de geçen "görevlendirilen çalışanlar" ifadesi, Madde 11 ile tanımlanan 4 zorunlu ekibe atıfta bulunur:
- Söndürme ekibi
- Kurtarma ekibi
- Koruma ekibi
- İlk yardım ekibi
Sayı gereksinimleri (söndürme, kurtarma ve koruma için):
- Çok tehlikeli sınıf: her 30 çalışana en az 1 destek elemanı
- Tehlikeli sınıf: her 40 çalışana en az 1
- Az tehlikeli sınıf: her 50 çalışana en az 1
- 10'dan az çalışan: 3 ekip için tek bir destek elemanı yeterli
İlk yardım ekibi için ayrı düzenlemeler ve eğitim sertifikası şartları vardır.
Ekip listesi, işyerinde herkesin görebileceği bir yere asılmalıdır — ad, soyad, unvan, sorumluluk ve iletişim bilgileriyle.
Tatbikat Zorunluluğu (Madde 13)
ADP hazırlamak yeterli değildir. Tatbikat yapılması zorunludur. RG: 31615 (01.10.2021) değişikliği ile tatbikat sıklığı tehlike sınıfına göre farklılaştırıldı:
- Çok tehlikeli sınıf: yılda 1 kez
- Tehlikeli sınıf: 2 yılda 1 kez
- Az tehlikeli sınıf: 3 yılda 1 kez
Tatbikat sonrası tatbikat formu hazırlanır, eksiklikler ve gözlemler kayıt altına alınır, gerekli düzeltici ve önleyici faaliyetler yapılır.
Plan Yenileme (Madde 14)
Plan, aşağıdaki durumlarda yenilenir:
- Periyodik yenileme:
- Çok tehlikeli: en geç 2 yılda bir
- Tehlikeli: en geç 4 yılda bir
- Az tehlikeli: en geç 6 yılda bir
- Ani değişiklikler:
- İşyerinin taşınması
- Yeni faaliyet eklenmesi
- Önemli ekipman değişikliği
- Çalışan sayısında büyük artış/azalış
- İş kazası veya yaşanmış acil durum sonrası
Denetimde Sık Karşılaşılan Eksiklikler
- Yönetmelik adının yanlış yazılması: Doğrusu "İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik" (RG: 28681). "İEYEP" gibi kısaltmalar yanlıştır.
- Tahliye planında kroki yerine yazılı tarif — kroki çizimi zorunludur.
- Görevlendirme listesinde iletişim bilgisi eksikliği — telefon numaraları mutlaka yazılmalıdır.
- Geçerlilik tarihi yokluğu — sadece hazırlanma tarihi yeterli değildir.
- İşveren imzası eksikliği — son sayfa mutlaka işveren tarafından imzalanmalıdır.
- Elektrik/gaz kesim noktaları krokide yok — çoğu planda atlanır, denetimde ciddi eksiklik sayılır.
- Özel risk bölümleri belirsiz — "Kimyasal depo" gibi yerler krokide ayrıca işaretlenmelidir.
İSG Profesyonellerine Tavsiyeler
- Şablon kullanmaktan kaçının — her işyeri için sıfırdan ele alınmış plan hazırlayın.
- Çalışanları sürece dahil edin — özellikle ekip seçiminde gönüllülük esas alınmalıdır.
- Tahliye planını çalışanlarla yürüyerek doğrulayın — kroki ile gerçek arasındaki farkları görürsünüz.
- Tatbikat formunu saklayın — denetimde en çok istenen evraklardan biridir.
- Plan değişikliklerinde tüm çalışanları bilgilendirin (Madde 5/g).
Sonuç
Acil durum eylem planı, sadece bir bürokratik gereklilik değil, gerçek bir acil durumda hayat kurtaran bir araçtır. Madde 12'de sayılan 7 zorunlu içeriğin her biri, denetimde kontrol edilen ve eksikliği halinde idari para cezası uygulanan unsurlardır.
Planı hazırlarken yönetmeliğin tam metnini referans alın, internetten bulunan genel şablonlardan kaçının ve mutlaka çalışanlarla birlikte uygulanabilirliğini test edin.
Acil durum eylem planını adım adım, yönetmeliğe uygun şekilde otomatik üreten bir araç arıyorsanız Riskmatik ADP modülünü inceleyebilirsiniz. Madde 12 zorunlu içeriklerini kontrol listesi olarak takip eder, kat planı editörü ile tahliye krokisi çizmenizi sağlar ve denetime hazır PDF rapor üretir.