Acil durum tatbikatı, hazırlanan acil durum eylem planının kâğıt üzerinde kalmasını engellemek; çalışanların gerçek bir acil durumda nasıl davranacağını test etmek ve eksiklikleri görmek için yapılan periyodik uygulamadır. Yasal dayanağı İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik'tir (Resmî Gazete: 18.06.2013, Sayı: 28681). Yönetmeliğin 13. maddesi, 1 Ekim 2021 tarihli ve 31615 sayılı değişiklikle güncellenerek tatbikat periyodunu tehlike sınıfına bağlamıştır.
Bu rehberde tatbikat periyodu, tatbikat türleri, hazırlık adımları, denetimde aranan kayıtlar ve sıkça karşılaşılan hatalar ele alınır.
Yasal Yükümlülük
Yönetmelik Madde 13(1) uyarınca tüm işyerlerinde tatbikat yapılması zorunludur. Çalışan sayısı, tehlike sınıfı veya işyerinin türü bu yükümlülüğü kaldırmaz. Tatbikatın amacı, hazırlanan acil durum planının uygulanabilirliğini test etmek, eksiklikleri tespit etmek ve gerekli düzeltici tedbirleri almaktır.
Tehlike Sınıfına Göre Periyot
2021 yılında yapılan değişiklik öncesinde tüm işyerleri için yılda en az bir tatbikat zorunluluğu vardı. Değişiklik sonrası tehlike sınıfına göre farklılaşma getirilmiştir. Sektörde yaygın uygulama:
- Çok tehlikeli işyerleri: Yılda en az 1 tatbikat
- Tehlikeli işyerleri: 2 yılda en az 1 tatbikat
- Az tehlikeli işyerleri: 3 yılda en az 1 tatbikat
Bu periyotlar azami sürelerdir. Kuruluş kararıyla daha sık tatbikat yapılması mümkün ve önerilir; özellikle iş kazası geçmişi olan veya yapısal değişiklik yaşayan işyerlerinde periyot beklenmeden tatbikat tekrarı yapılır.
Acil Durum Planı Yenileme Periyodu
Tatbikat periyodu ile karıştırılmamalıdır: acil durum eylem planının kendisi Yönetmelik Madde 14 uyarınca farklı periyotlarla yenilenir. İşyerinin tehlike sınıfına göre yenileme süreleri:
- Çok tehlikeli işyerleri: 2 yıl
- Tehlikeli işyerleri: 4 yıl
- Az tehlikeli işyerleri: 6 yıl
Plan, yenileme süresi beklenmeden, işyerinde önemli yapısal değişiklik (taşınma, üretim teknolojisinde değişiklik, yeni ekipman vb.) yaşandığında veya iş kazası, yangın gibi olaylar sonrası gözden geçirilir.
Tatbikat Türleri
Yönetmelik tatbikat türünü dayatmaz; işyerinin acil durum eylem planında tanımlanan senaryolar üzerinden uygulama yapılır. Yaygın tatbikat türleri:
- Yangın tahliye tatbikatı: En sık yapılan tatbikat. Çalışanların yangın anında binayı belirlenen güzergâhlardan tahliye etmesi, toplanma alanına ulaşması ve sayım yapılması.
- Deprem tahliye tatbikatı: Sarsıntı sonrası "çök-kapan-tutun" davranışı, sarsıntı bitince tahliye, toplanma alanı.
- Kimyasal sızıntı tatbikatı: Kimya tesisleri ve laboratuvarlarda kimyasal kaçak senaryosu, KKD kullanımı, izolasyon, ilkyardım.
- İlkyardım tatbikatı: Yaralanma, kalp krizi, baygınlık senaryolarında ilkyardımcıların müdahalesi.
- Tahliye + KKD + Toplanma + İletişim sınama: Birden çok unsuru kapsayan kapsamlı tatbikat.
Sektöre özgü ek tatbikat türleri vardır: maden işyerlerinde gaz kaçağı, hastane işyerlerinde kod mavi (kalp krizi), eğitim binalarında çok yoğun mekândan tahliye gibi.
Tatbikat Öncesi Hazırlık
Tatbikatın anlamlı olabilmesi için planlı yürütülmesi gerekir. Hazırlık aşamaları:
- Senaryo seçimi: Acil durum planındaki en yüksek olasılıklı veya en kritik senaryo seçilir.
- Tarih ve saat belirleme: Üretim akışını minimum etkileyen, tüm vardiyaların temsil edildiği bir saat tercih edilir.
- Görevli atama: Acil durum ekibinden gözlemci, sayman, kontrolcü görevlendirilir.
- Çalışan bilgilendirme: Çalışanlara genel olarak bir tatbikat yapılacağı duyurulur (saat ve senaryo gizli kalabilir, gerçek tepki ölçümü için).
- Dış paydaş bilgilendirme: Komşu işyerleri, mahalle, gerekirse itfaiye ve 112 önceden bilgilendirilir; tatbikat saati gerçek alarm sayılmasın.
Tatbikat sırasında gerçek bir tehlikenin oluşmasını önlemek (örn. tahliye sırasında merdiven kalabalığı, panik) önemli bir sorumluluktur.
Tatbikat Sırasında Ölçülecek Göstergeler
- Alarmın algılanma süresi
- İlk tepki süresi
- Toplanma alanına tüm çalışanların ulaşma süresi
- Sayımın tamamlanma süresi (eksik kalan var mı?)
- KKD kullanım oranı (ilgili senaryolarda)
- İletişim akışının doğruluğu (acil durum ekibi-iletişim sorumlusu-yöneticilik)
- Tahliye güzergâhı kullanımı (engelliler için alternatif çıkış)
- Acil durum ekibinin görevini yerine getirme şekli
Bu göstergeler önceden belirlenir; gözlemci formu hazırlanır. Tatbikat sonrasında değerlendirme bu form üzerinden yapılır.
Tatbikat Sonrası — Rapor ve İyileştirme
Tatbikat tamamlandıktan sonra Yönetmelik Madde 13(1) hükmü uyarınca denetim ve gözden geçirme yapılır. Bu kapsamda yazılı tatbikat raporu hazırlanır:
- Tatbikatın tarihi, saati, süresi
- Senaryo ve katılım gösteren çalışan/birim sayısı
- Gözlenen davranışlar ve süreler
- Tespit edilen eksiklikler (panik, yanlış güzergâh, alarm duyulmaması, KKD eksikliği vb.)
- Düzeltici ve önleyici faaliyet önerileri
- Sorumlu ve termin tarihleri
- Tatbikatı yöneten ve gözlemleyen kişilerin imzaları
Rapor en az 5 yıl İSG dosyasında saklanır ve denetimde ibraz edilir. Gözden geçirme sonucunda eksiklikler için düzeltici faaliyet planı oluşturulur; sonraki tatbikatta bu eksikliklerin giderildiği test edilir.
Çoklu Bölge Tatbikatı
Birden fazla binası veya bölgesi olan büyük işyerlerinde her bölge için ayrı tatbikat yapılması önerilir. Tüm sahanın tek tatbikatla test edilmesi koordinasyon zorluğu yaratır ve bölgesel kör noktaları gözden kaçırır. Yönetmelik bunu açıkça düzenlemez ancak iyi pratik olarak kabul edilir.
Çalışan Sağlığı Açısından Dikkat
Tatbikat sırasında merdiven indirmesi, koşma, panik gibi unsurlar gerçek yaralanmaya yol açabilir. Yönetmelik tatbikatı zorunlu kılarken çalışan sağlığını riske atan yöntemleri yasaklar. Engelli çalışanlar için alternatif tahliye senaryosu (kurtarma kürsüsü, asansör + güvenli alan), hamile çalışanlar için kolay güzergâh, kalp rahatsızlığı olanlar için panik yapmayan ortam önceden planlanır.
Maden İşyerleri için Özel Hüküm
Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (RG: 19.09.2013, Sayı: 28770) kapsamındaki maden işyerlerinde, 28681 sayılı Yönetmelik Madde 13 değil bu özel Yönetmelik hükümleri uygulanır. Maden ocaklarında tatbikat periyodu ve içeriği daha sık ve daha karmaşıktır (gaz, çökme, su baskını gibi maden-spesifik senaryolar).
İSG Kurulu ve Çalışan Temsilcisi Katılımı
Tatbikatın hazırlanmasına ve değerlendirilmesine İSG Kurulu (varsa) ve çalışan temsilcileri katılır. Tatbikat raporu bir sonraki Kurul toplantısının gündemine alınır; tespit edilen eksiklikler ve düzeltici faaliyetler Kurul kararına bağlanır. Çalışan temsilcileri tatbikat sırasında çalışanların görüşlerini ileterek senaryonun gerçekçiliğine katkı sağlar.
Yaygın Hatalar
- Sembolik tatbikat: Sadece "alarm çaldı, herkes çıktı" şeklinde formal kayıt; gözlem ve değerlendirme yapılmıyor.
- Senaryo çeşitlenmesi yok: Her yıl aynı yangın tahliyesi tekrarlanıyor; deprem, kimyasal vb. senaryolar atlanıyor.
- Eksik kaydı: Tatbikat raporunda eksiklikler yazılmıyor; "her şey yolunda" yazılıp kapatılıyor. Denetçi gerçekçilikten şüphelenir.
- Düzeltici faaliyet açılmaması: Eksiklik tespit edilse bile aksiyon planı yok, sorumlu yok, termin yok.
- Engelli çalışan ihmali: Tatbikat senaryosunda engelli, hamile, hareketi kısıtlı çalışanlar için alternatif tahliye yok.
- Periyot atlama: Tatbikat tarihinden 14 ay geçmiş, yeni tatbikat yapılmamış. Yönetmelik azami süreyi aşmamak şartını net belirler.
- Vardiya dışı tatbikat: Sadece gündüz vardiyasında tatbikat yapılması; gece ve hafta sonu vardiyasının test edilmemesi.
Acil durum eylem planını, tatbikat takvimini ve tatbikat raporlarını dijital olarak yönetmek, tehlike sınıfına göre periyot uyarılarını otomatik almak isteyenler Riskmatik'in Acil Durum Planları modülünü inceleyebilir. Sistem 28681 sayılı Yönetmelik gerekliliklerine birebir eşleşir.