Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği risk değerlendirmesi yapılırken en sık karşılaşılan iki yöntem Fine Kinney ve 5×5 (L tipi) Risk Matrisi'dir. İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (RG: 29.12.2012, Sayı: 28512) belirli bir yöntem dayatmaz; işyerinin yapısına uygun yöntemin seçilmesi sorumluluğu işverene ve ekibe bırakılmıştır.
İki yöntem aynı amaca hizmet etse de değişken sayısı, hesap formülü, çıktı hassasiyeti ve uygulama alanı bakımından önemli farklar taşır. Bu yazıda iki yöntem yan yana karşılaştırılır ve hangi durumda hangisinin tercih edileceği üzerine pratik öneriler sunulur.
Fine Kinney Yöntemi
Fine Kinney yöntemi, 1976 yılında Amerikan Deniz Kuvvetleri Silah Merkezi'nde G.F. Kinney ve A.D. Wiruth tarafından geliştirilmiş ve "Practical Risk Analysis for Safety Management" başlığı altında NWC TP 5865 kodlu teknik raporla yayımlanmıştır. Yöntemin orijinal kaynağı W.T. Fine'ın 1971 tarihli "Mathematical Evaluations for Controlling Hazards" çalışmasıdır.
Formül: R = O × F × Ş
- O (Olasılık): Tehlikenin gerçekleşme ihtimali (0,2 — 10 arası puan)
- F (Frekans): Çalışanın tehlikeye maruz kalma sıklığı (0,5 — 10 arası puan)
- Ş (Şiddet): Olay gerçekleşirse oluşacak zararın ağırlığı (1 — 100 arası puan)
Risk seviyeleri sayısal eşiklere bağlanır: R < 20 (önemsiz risk), 20–70 (kabul edilebilir), 70–200 (önemli risk), 200–400 (yüksek risk), R > 400 (tolere edilemez risk). Eşik değerler kuruluşa göre uyarlanabilir.
5×5 (L Tipi) Risk Matrisi
5×5 matris, kalite ve güvenlik yönetiminde 1990'lardan beri yaygın olan kalitatif/yarı-kantitatif yöntemdir. Tek bir kurucusu yoktur; ISO 31010:2019 (Risk Yönetimi — Risk Değerlendirme Teknikleri) "matrix" başlığı altında genel referans olarak yer alır.
Formül: R = O × Ş
- O (Olasılık): 1–5 arası puan (1: çok düşük, 5: çok yüksek)
- Ş (Şiddet): 1–5 arası puan (1: önemsiz, 5: çok yüksek/ölümcül)
Risk skoru 5×5 matriste 1–25 aralığında çıkar. Tipik sınıflandırma: 1–4 düşük (yeşil), 5–9 orta (sarı), 10–15 yüksek (turuncu), 16–25 çok yüksek (kırmızı). Renkli matris formatı saha personelinin kavraması açısından avantaj sağlar.
İki Yöntem Arasındaki Temel Fark
En kritik fark frekans (maruziyet) değişkeninin varlığıdır:
- 5×5 matriste maruziyet, "olasılık" puanının içinde örtük olarak değerlendirilir.
- Fine Kinney'de maruziyet ayrı bir değişkendir; günlük, haftalık, aylık veya yıllık maruziyet ayrı ayrı puanlanır.
Bu fark, özellikle maruziyet süresinin kritik olduğu sektörlerde Fine Kinney'nin daha hassas sonuç vermesini sağlar. Örnek: kaynakçı için "kaynak ışığına maruz kalma" tehlikesi 5×5'te tek skor verirken, Fine Kinney sürekli kaynak yapan biri ile haftada bir kaynak yapan biri arasındaki farkı yakalar.
Sektörel Uygunluk
Türkiye sektör pratiği gözlenerek aşağıdaki tablo yaygın seçim eğilimini gösterir:
- İnşaat, Maden, Kimya: Fine Kinney yaygın. Çok sayıda farklı maruziyet süresi söz konusu, şiddet aralığı geniş.
- Üretim, Metal İşleme: Her ikisi de kullanılır; Fine Kinney büyük tesisler için daha çok tercih edilir.
- Ofis, Hizmet, Eğitim: 5×5 matris yeterli. Maruziyet süresi homojen, yöntem sade.
- Sağlık (Hastane, Klinik): 5×5 yaygın. Tehlike tipleri standart, maruziyet süresi rutin.
- Lojistik, Depolama: 5×5 veya Fine Kinney; depo büyüklüğüne göre tercih değişir.
Yönetmelik kuruluşa serbestlik tanır, ancak seçilen yöntem işyerinin yapısına uygun olmalıdır. Denetimde "neden bu yöntem seçildi?" sorusu yöneltildiğinde gerekçe sunulabilmesi beklenir.
Avantaj ve Sınırlamalar
Fine Kinney avantajları:
- Maruziyet süresini ayrı değişken olarak değerlendirir.
- Geniş risk skoru aralığı (0–10000) önceliklendirmeyi netleştirir.
- Vardiyalı çalışma ve değişken maruziyet senaryolarında daha doğru.
- Şiddet aralığı 1–100 olduğu için ağır kazaları belirgin kılar.
Fine Kinney sınırlamaları:
- Üç değişken puanlaması eğitim gerektirir, saha personeli için karmaşık olabilir.
- Hesaplama ve dokümantasyon süresi 5×5'e göre uzundur.
- Eşik değerlerin yanlış uygulanması (200/400 sınırlarının kuruluşa uyarlanmaması) yanlış önceliklendirmeye yol açar.
5×5 avantajları:
- Sade ve görsel; renkli matris saha eğitiminde hızla anlaşılır.
- Hızlı uygulanabilir, zaman tasarrufu sağlar.
- Küçük ve orta ölçekli işyerleri için yeterli granülerlik.
- Yaygın araç ve şablon desteği var.
5×5 sınırlamaları:
- Maruziyet süresini ayrı yansıtmaz, kalitatif bir matriste örtük kalır.
- Risk skoru aralığı dar (1–25) olduğu için çok sayıda risk aynı puanda toplanır, önceliklendirme zorlaşır.
- Karmaşık endüstrilerde yetersiz hassasiyette kalabilir.
Sayısal Karşılaştırma Örneği
Aynı tehlike iki yöntemle puanlandığında farklı çıktılar üretebilir. Örnek: bir kimya laboratuvarında "kimyasal solunum maruziyeti" tehlikesi.
5×5: Olasılık 4 (yüksek), Şiddet 4 (ciddi yaralanma) → R = 16 (yüksek). Sonuç: yüksek risk.
Fine Kinney: Olasılık 6 (oldukça olası), Frekans 6 (sürekli — günlük), Şiddet 15 (ciddi yaralanma) → R = 540 (tolere edilemez risk). Sonuç: acil müdahale gerektiren risk.
Aynı durumda 5×5 "yüksek" derken Fine Kinney "tolere edilemez" diyor. Maruziyet süresinin sürekli olması, Fine Kinney'de skoru belirgin biçimde yukarı çekiyor. Bu, kuruluşun aksiyon önceliklendirmesini doğrudan etkiler.
Yöntem Seçim Kriterleri
İşyeri için yöntem seçilirken cevaplanması gereken sorular:
- Maruziyet süresi ne kadar değişken? Sürekli aynı işi yapan ofis ortamında 5×5 yeterli; vardiyalı ve karışık iş türleri olan üretimde Fine Kinney daha doğru.
- Şiddet skalası ne kadar geniş? Düşmeden ölüme kadar geniş yelpaze varsa Fine Kinney, dar bir şiddet aralığında 5×5.
- Risk değerlendirmesi yapan ekibin teknik altyapısı nedir? İSG uzmanı + işyeri hekimi tek başına 5×5 ile rahat çalışabilir; ekipte mühendis varsa Fine Kinney uygulanabilir.
- Kaç tehlike tespit edildi? 200+ tehlike varsa Fine Kinney önceliklendirmede daha keskin; 50 altı tehlike için 5×5 yeterli.
- Sektör beklentisi nedir? Müşteri veya denetçi belirli yöntem talep ederse buna göre seçim yapılır.
İki Yöntem Birlikte Kullanılabilir mi?
Bazı kuruluşlar iki yöntemi paralel kullanır: standart tehlikeler 5×5 ile hızlı puanlanır, kritik veya karmaşık tehlikeler için Fine Kinney ile detaylı analiz yapılır. Yönetmelik bu yaklaşıma engel teşkil etmez, ancak risk değerlendirme raporunda iki yöntemin nerede ve neden kullanıldığı yazılı olarak açıklanmalıdır. Tutarsız sınıflandırma riskini azaltmak için aynı tehlikenin iki yöntemle birden puanlanmaması, biri seçildiğinde diğerinin yardımcı analiz olarak kalması önerilir.
Yenileme ve Sürdürülebilirlik
Hangi yöntem seçilirse seçilsin, risk değerlendirmesi 28512 sayılı Yönetmelik Madde 12 kapsamında periyodik olarak yenilenir:
- Çok tehlikeli işyerleri: 2 yıl
- Tehlikeli işyerleri: 4 yıl
- Az tehlikeli işyerleri: 6 yıl
Yöntem değişikliği yenileme döneminde yapılabilir; ancak değişiklik gerekçesi ve eski metoda göre karşılaştırma raporda belirtilmelidir. Aynı tehlikelerin yeni yöntemle yeniden puanlanması, geçmiş kayıt ile süreklilik bağı sağlanması açısından önerilir.
Yaygın Hatalar
- Yöntem seçim gerekçesi belirtmemek: Raporun başında neden Fine Kinney veya 5×5 seçildiği yazılmazsa denetimde sorulur.
- Eşik değerleri uyarlamamak: Fine Kinney'in 200/400 eşikleri her sektör için aynı olmayabilir; kuruluşun risk iştahına göre uyarlanmalıdır.
- 5×5'i Fine Kinney puanlamasıyla doldurmak: 5×5 matrise 6 veya 7 gibi değerler yazılması (skor 1–5 arası olmalı) — yöntem karışıklığı.
- Frekansı atlamak: Fine Kinney kullanılmasına rağmen "F" alanına standart bir değer (3) verilmesi — yöntemin avantajı kullanılmamış olur.
Risk değerlendirmesini Fine Kinney ve 5×5 yöntemleriyle paralel olarak yürütmek, ekip imzasını dijital almak ve yenileme periyotlarını otomatik takip etmek isteyenler Riskmatik'in risk analizi modülünü inceleyebilir. Sistem her iki yöntemi de tek arayüzden destekler.